Bán phân hữu cơ từ phân chuồng, phân trùn quế: hợp quy và giấy tờ cho xưởng nhỏ

Phân chuồng, phân trùn quế bạn tự ủ để bón cho vườn mình thì không phải làm thủ tục phân bón; nhưng khi đóng bao, đặt tên, ghi công dụng và bán ra thị trường, sản phẩm trở thành phân bón thương mại và phải đi đủ ba lớp: điều kiện sản xuất, công nhận lưu hành, chứng nhận và công bố hợp quy. Với xưởng nhỏ, không có cách nào bỏ qua lớp nào, nhưng có những hướng đi giúp không phải tự gánh cả ba.

Nhiều trại nuôi trùn quế, trang trại gà, trại bò ở Lâm Đồng, Đắk Lắk, Đồng Nai, Tây Ninh có sẵn nguồn phân và muốn bán thêm. Bài này giúp bạn chọn đường: tự đứng tên sản xuất, đặt gia công, bán làm nguyên liệu cho nhà máy, hay liên kết với một đơn vị đã có sản phẩm được công nhận. Phần hợp quy của từng đường được đi sâu; điều kiện sản xuất phân bón chi tiết là mảng thủ tục cấp phép riêng, đối chiếu văn bản hiện hành.

Lằn ranh giữa "tự ủ" và "sản xuất phân bón"

Pháp luật trồng trọt quản lý phân bón ở khâu đưa ra thị trường. Phân bạn ủ trong trại và rải lên ruộng, vườn của chính mình không đi qua thị trường, nên không ai đòi bạn công bố hợp quy. Người hàng xóm sang xin vài bao phân hoai cũng chưa biến bạn thành nhà sản xuất. Lằn ranh bị vượt qua khi có đủ các dấu hiệu của sản phẩm thương mại: đóng bao có quy cách, đặt tên, ghi thành phần hay công dụng, bán đều đặn cho người không quen, đăng bán trên mạng, gửi đại lý.

Đến lúc đó, sản phẩm của bạn là phân bón theo định nghĩa của luật, thường rơi vào nhóm phân bón hữu cơ hoặc hữu cơ vi sinh nếu có bổ sung vi sinh vật có ích. Cơ quan kiểm tra không xét bạn nhỏ hay lớn; họ xét bao phân trên kệ có giấy tờ không.

Có một vùng xám là bán phân thô, chưa qua chế biến, chưa đóng bao thành phẩm, theo xe tải cho người khác về tự ủ tiếp hoặc làm nguyên liệu. Cách xếp loại trường hợp này phụ thuộc vào cách bạn bán và cách người mua dùng. Nếu đây là mô hình chính của bạn, hãy hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường bằng văn bản để có câu trả lời cho đúng trường hợp của mình, thay vì dựa vào thông lệ ở địa phương.

Bốn hướng đi cho người có nguồn phân muốn bán

Mỗi hướng có cách chia nghĩa vụ khác nhau. Bảng dưới so phần ai đứng tên các giấy quan trọng.

Hướng thứ ba hay bị bỏ qua nhưng thường hợp lý nhất cho trại nhỏ: nhà máy cần nguồn hữu cơ ổn định, bạn cần đầu ra. Điều bạn phải làm là giữ nguồn phân sạch, không lẫn tạp chất, có nhật ký và ít nhất một vài phiếu thử kim loại nặng, vi sinh để nhà máy yên tâm đưa vào công thức. Họ sẽ là người lo phần hợp quy của thành phẩm.

Nếu tự đứng tên: phần hợp quy gồm những gì

Khi tự làm, sau khi có điều kiện sản xuất và quyết định công nhận lưu hành, bạn chọn một tổ chức chứng nhận được chỉ định cho phân bón. Với hàng sản xuất trong nước đều đặn, phương thức thường gặp là đánh giá quá trình sản xuất tại xưởng kết hợp thử mẫu điển hình, sau đó giám sát định kỳ bằng lấy mẫu tại xưởng hoặc trên thị trường. Phương thức cụ thể quy chuẩn cho phép thế nào thì tổ chức chứng nhận sẽ giải thích khi bạn hỏi báo giá.

Bộ chỉ tiêu cho phân hữu cơ thường gồm hàm lượng chất hữu cơ, tỷ lệ C/N, độ ẩm, pH, và các chỉ tiêu an toàn về kim loại nặng, vi sinh vật gây bệnh. Với phân trùn quế, độ ẩm là chỉ tiêu dễ trượt nhất vì sản phẩm thường được bán ở trạng thái còn ẩm cho tơi xốp. Với phân gà, phân bò ủ, vi sinh vật gây bệnh là điểm phải kiểm soát bằng quy trình ủ đủ nhiệt, đủ thời gian.

Nếu bạn muốn ghi trên bao là hữu cơ vi sinh, bạn sẽ phải công bố và duy trì mật độ một hoặc vài chủng vi sinh vật có ích suốt hạn sử dụng. Điều này đòi hỏi nguồn chế phẩm vi sinh ổn định, cách phối trộn ở nhiệt độ không làm chết vi sinh, và thử mật độ định kỳ. Nhiều xưởng nhỏ chọn đăng ký là phân hữu cơ đơn thuần để hồ sơ đơn giản hơn, rồi mới nâng cấp khi đã vững quy trình.

Những việc nên làm trước khi tính chuyện giấy tờ

Giấy tờ là phần cuối. Một xưởng phân hữu cơ trượt hợp quy thường là vì nền sản xuất chưa ổn định. Danh sách dưới giúp bạn biết mình đã sẵn sàng hay chưa.

• Có quy trình ủ viết ra giấy: tỷ lệ phối trộn, thời gian, nhiệt độ mục tiêu, số lần đảo, cách xác định đống đã hoai.
• Có nhật ký từng mẻ: ngày bắt đầu, nguồn nguyên liệu, nhiệt độ đo hằng ngày, ngày đảo, ngày xuất.
• Gửi thử vài mẻ ra phòng thử nghiệm bên ngoài để biết sản phẩm thực tế đang ở mức nào, trước khi quyết định số công bố.
• Kiểm soát nguồn nguyên liệu: chỉ nhận phân từ trại đã biết, không nhận chất thải không rõ nguồn gốc.
• Có khu chứa thành phẩm có mái, nền khô, cách ly khu ủ để thành phẩm không bị nhiễm lại.
• Tính sơ chi phí cố định cho chứng nhận, giám sát, thử nghiệm mỗi năm chia trên sản lượng dự kiến, để biết tự đứng tên có đáng hay không.

Nếu sau bước thử, sản phẩm dao động mạnh giữa các mẻ, đó là tín hiệu nên chọn hướng bán nguyên liệu hoặc đặt gia công trước, chưa vội tự đứng tên.

Gom phân từ trại khác: thoả thuận gì, kiểm gì

Khi sản lượng của trại mình không đủ, xưởng thường gom thêm phân từ các trại lân cận. Từ lúc đó, chất lượng thành phẩm phụ thuộc vào thứ bạn không trực tiếp kiểm soát. Một trại dùng nhiều chất sát trùng, một trại trộn mùn cưa đã qua xử lý hoá chất vào chất độn chuồng, một trại để phân lẫn rác nhựa, đều có thể làm lô thành phẩm của bạn trượt chỉ tiêu hoặc bị người mua trả lại.

Thoả thuận gom phân nên ghi rõ loại vật nuôi, loại chất độn chuồng, cách thu gom, việc không trộn rác và chất thải khác, và quyền của bạn từ chối nhận chuyến hàng không đạt khi kiểm tra bằng mắt. Với nguồn mới, gửi thử một mẫu trước khi nhận đều đặn. Ghi tên trại nguồn vào nhật ký từng mẻ ủ để khi có kết quả bất thường còn lần ra.

Một điểm hay bị quên là quy định thú y. Khi khu vực có dịch bệnh động vật, việc vận chuyển chất thải chăn nuôi ra khỏi vùng dịch có thể bị hạn chế theo quyết định của cơ quan thú y. Xưởng nên theo dõi thông báo dịch của địa phương và tạm dừng gom từ vùng bị công bố dịch, vừa để tuân thủ, vừa để không mang mầm bệnh về trại mình.

Những cách làm nên tránh dù nghe có vẻ tiện

Mượn giấy chứng nhận của đơn vị khác. In nhãn mình nhưng ghi mã số phân bón, số giấy chứng nhận của đơn vị khác là gắn thông tin sai lên sản phẩm. Khi bị lấy mẫu, sản phẩm không khớp với hồ sơ của mã số đó, cả hai bên cùng gặp rắc rối.

Ghi "phân bón sinh học" hay "hữu cơ vi sinh" cho đẹp nhãn. Mỗi loại tên gọi kéo theo một bộ chỉ tiêu. Ghi tên loại cao hơn thực tế là kiểu sai nhãn và sai chất lượng hay gặp nhất ở xưởng nhỏ.

Bán qua mạng với tên "đất sạch", "giá thể" nhưng quảng cáo cung cấp dinh dưỡng. Cơ quan kiểm tra nhìn vào công dụng bạn quảng cáo. Nếu nói sản phẩm nuôi cây, cung cấp dinh dưỡng, nó dễ bị coi là phân bón. Giá thể trồng cây thật sự không có công dụng dinh dưỡng là chuyện khác, nhưng phải trung thực trong cách mô tả.

Gắn dấu hợp quy khi chưa chứng nhận. Dấu hợp quy chỉ gắn sau khi có chứng nhận và công bố được tiếp nhận. Gắn trước là vi phạm độc lập, không phụ thuộc chất lượng thật.

Một vài tính toán trước khi quyết định

Ví dụ giả định: một trại trùn quế làm ra vài chục tấn phân mỗi tháng. Chi phí cố định cho điều kiện sản xuất, công nhận lưu hành, chứng nhận hợp quy và giám sát hằng năm là một khoản không phụ thuộc sản lượng. Nếu chia khoản đó cho sản lượng bán được thực tế, chứ không phải sản lượng làm ra, bạn sẽ thấy chi phí trên mỗi bao lớn hay nhỏ, và giá bán của bạn có cạnh tranh được với sản phẩm cùng loại đã có thương hiệu hay không.

Phép tính này thường đưa xưởng nhỏ đến một trong hai kết luận: hoặc gom thêm nguồn phân của các trại lân cận để tăng sản lượng, hoặc chọn hướng bán nguyên liệu, đặt gia công trong vài năm đầu. Không có hướng nào sai; hướng sai là bán phân có thương hiệu mà không có giấy, chờ ngày bị kiểm tra.

Nếu bạn đang bán mà chưa đủ giấy và muốn chuyển đổi cho đúng, nên dừng bán dưới tên thương mại trong lúc làm thủ tục, chuyển sang bán nguyên liệu cho đơn vị đủ giấy. Hỏi người làm nghề trong lĩnh vực phân bón để chọn lộ trình hợp với sản lượng và vốn của bạn.

Câu hỏi thường gặp

Bán phân trùn quế trên chợ mạng với số lượng nhỏ có cần giấy tờ không?

Khi bạn đóng gói, đặt tên, ghi công dụng và bán ra thị trường, sản phẩm là phân bón thương mại bất kể số lượng. Bán qua mạng cũng là đưa ra thị trường. Vì vậy vẫn cần sản phẩm được công nhận lưu hành và hợp quy, cùng điều kiện sản xuất và buôn bán tương ứng.

Đặt nhà máy khác gia công phân hữu cơ thì ai làm hợp quy?

Thường là bên đứng tên sản phẩm trên nhãn và trong quyết định công nhận lưu hành công bố hợp quy, còn đánh giá quá trình sản xuất diễn ra tại nhà máy gia công. Hợp đồng gia công nên ghi rõ bên nào chịu chi phí chứng nhận, giám sát và giữ mẫu lưu.

Phân trùn quế hay bị trượt chỉ tiêu nào?

Độ ẩm là chỉ tiêu dễ trượt vì phân trùn thường bán khi còn ẩm. Ngoài ra, nếu trùn được nuôi bằng nguồn thức ăn lẫn tạp chất, chỉ tiêu kim loại nặng hoặc vi sinh vật gây bệnh cũng có thể là vấn đề. Thử vài mẻ trước khi chốt số công bố giúp tránh bất ngờ.

Bán phân bò khô theo xe cho nhà vườn có phải công bố hợp quy không?

Đây là vùng phải xét theo cách bán và cách người mua dùng. Nếu chỉ bán nguyên liệu thô chưa chế biến, chưa đóng bao thành phẩm, cách xếp loại có thể khác với bán phân bón thành phẩm. Hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường bằng văn bản để có câu trả lời cho đúng trường hợp.

Có được ghi chữ hữu cơ trên bao khi chưa có chứng nhận hữu cơ không?

Chữ hữu cơ trong tên loại phân bón theo luật trồng trọt khác với chứng nhận sản phẩm nông nghiệp hữu cơ. Gọi đúng tên loại phân đã được công nhận lưu hành là được. Nhưng không nên dùng lời lẽ gợi ý sản phẩm đã có chứng nhận hữu cơ theo tiêu chuẩn nếu bạn chưa có.

Xưởng nhỏ có thể tự thử nghiệm để công bố hợp quy không?

Không. Kết quả để công bố hợp quy phân bón phải từ tổ chức chứng nhận và phòng thử được chỉ định. Xưởng nhỏ vẫn nên có vài dụng cụ đo cơ bản như nhiệt kế đống ủ, cân ẩm để tự kiểm soát hằng ngày, và gửi mẫu ra ngoài định kỳ.