Thức ăn chăn nuôi thương mại phải được công bố tiêu chuẩn áp dụng; nếu thuộc phạm vi quy chuẩn kỹ thuật quốc gia thì phải công bố hợp quy; và theo Luật Chăn nuôi, sản phẩm phải được công bố thông tin trên cổng thông tin điện tử của bộ quản lý ngành trước khi lưu thông. Ba lần công bố này có mục đích khác nhau và hay bị nhầm thành một.
Người mới vào nghề cám, từ xưởng trộn nhỏ cho đến công ty nhập premix, thường nghe "đã công bố rồi" mà không rõ đã công bố cái gì. Bài này tách ba loại công bố, nói rõ quy chuẩn kỹ thuật quốc gia trong lĩnh vực thức ăn chăn nuôi chủ yếu điều chỉnh gì, ai là người phải làm, và các điểm hay bị kiểm. Điều kiện để được sản xuất thức ăn chăn nuôi thương mại là thủ tục riêng, chỉ nhắc ở đây. Các chi tiết thủ tục đối chiếu văn bản hiện hành và Cổng dịch vụ công.
Thức ăn chăn nuôi thương mại gồm những gì
Luật Chăn nuôi phân biệt thức ăn chăn nuôi thương mại, tức sản phẩm đưa ra thị trường, với thức ăn do trang trại tự phối trộn để dùng nội bộ. Nghĩa vụ công bố trong bài này áp cho nhóm thương mại. Trong nhóm này có nhiều loại: thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh (cho ăn trực tiếp), thức ăn đậm đặc (phải trộn thêm nguyên liệu khác), thức ăn bổ sung như premix vitamin, khoáng, enzyme, axit amin, chất hỗ trợ tiêu hoá, và thức ăn chăn nuôi là nguyên liệu đơn như ngô, khô dầu, bột cá.
Mỗi loại có cách quản lý chi tiết khác nhau. Thức ăn bổ sung thường được quản lý chặt hơn vì chứa hoạt chất ở nồng độ cao, nhiều sản phẩm nằm sát ranh giới với thuốc thú y. Thức ăn chăn nuôi chứa chất mới, chưa có trong danh mục được phép, phải qua thủ tục riêng để được công nhận trước khi bán.
Cũng cần lưu ý thức ăn cho thuỷ sản được quản lý theo pháp luật thuỷ sản, không theo pháp luật chăn nuôi; bài này chỉ bàn thức ăn cho gia súc, gia cầm và vật nuôi khác thuộc phạm vi chăn nuôi.
Ba loại công bố, ba mục đích
Bảng dưới đặt ba loại công bố cạnh nhau. Một sản phẩm có thể phải làm cả ba; thiếu loại nào là thiếu loại đó.
| Loại công bố | Trả lời câu hỏi | Làm ở đâu | Khi nào phải làm |
|---|---|---|---|
| Công bố tiêu chuẩn áp dụng | Sản phẩm của bạn được làm theo tiêu chuẩn nào, chỉ tiêu chất lượng chính là bao nhiêu | Doanh nghiệp tự công bố, thể hiện trên nhãn hoặc tài liệu kèm theo | Mọi thức ăn chăn nuôi thương mại |
| Công bố hợp quy | Sản phẩm có đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia không | Nộp tại cơ quan tiếp nhận được chỉ định trong lĩnh vực chăn nuôi | Khi sản phẩm thuộc phạm vi QCVN có yêu cầu công bố hợp quy |
| Công bố thông tin sản phẩm | Sản phẩm này đang có trên thị trường, của ai, thông tin cơ bản ra sao | Cổng thông tin điện tử của Bộ Nông nghiệp và Môi trường theo quy định | Trước khi đưa sản phẩm ra lưu thông |
Công bố thông tin giúp cơ quan quản lý và người chăn nuôi tra được sản phẩm đang lưu hành. Nó không thay cho công bố hợp quy: việc sản phẩm có tên trên cổng thông tin chưa nói gì về chuyện đã được đánh giá phù hợp quy chuẩn. Ngược lại, có thông báo tiếp nhận hợp quy mà chưa công bố thông tin thì vẫn thiếu một nghĩa vụ.
Quy chuẩn thức ăn chăn nuôi chủ yếu kiểm soát cái gì
Khác với phân bón, nơi quy chuẩn quản lý cả chỉ tiêu dinh dưỡng, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia trong lĩnh vực thức ăn chăn nuôi tập trung chủ yếu vào chỉ tiêu an toàn: hàm lượng tối đa cho phép của độc tố nấm mốc như aflatoxin, kim loại nặng, vi sinh vật gây hại như Salmonella, và một số chất khác tuỳ loại thức ăn và đối tượng vật nuôi. Chỉ tiêu dinh dưỡng như đạm thô, năng lượng, xơ thô thuộc phần tiêu chuẩn doanh nghiệp tự công bố.
Điều này có hệ quả thực tế: một lô cám có đạm thấp hơn số ghi trên bao là sai tiêu chuẩn công bố và sai nhãn; một lô cám có aflatoxin vượt ngưỡng là không phù hợp quy chuẩn, vấn đề an toàn, nặng hơn nhiều. Nguồn rủi ro aflatoxin lớn nhất là nguyên liệu ngô, khô dầu, cám gạo bảo quản ẩm. Kiểm soát rủi ro này phải bắt đầu ở khâu nhận nguyên liệu, không phải ở khâu thành phẩm.
Phạm vi của từng quy chuẩn, đối tượng vật nuôi áp dụng và phương thức đánh giá sự phù hợp ghi trong chính văn bản. Có quy chuẩn chỉ áp cho thức ăn hỗn hợp, có quy chuẩn áp cho thức ăn bổ sung hay nguyên liệu. Đọc phần phạm vi để biết sản phẩm của bạn có nằm trong đó không, và phần quy định quản lý để biết được tự đánh giá hay phải qua tổ chức chứng nhận được chỉ định.
Ai phải làm, trong những mô hình hay gặp
Nhà máy sản xuất cám dưới thương hiệu mình. Làm đủ ba loại công bố cho từng sản phẩm thương mại, cùng với điều kiện sản xuất. Mỗi công thức khác nhau là một sản phẩm khác nhau.
Đặt gia công cám. Bên đứng tên sản phẩm trên nhãn chịu trách nhiệm công bố; nơi gia công phải đủ điều kiện sản xuất. Hợp đồng cần nói rõ ai kiểm soát nguyên liệu và ai giữ hồ sơ lô.
Nhập khẩu premix, thức ăn bổ sung. Nhà nhập khẩu đứng tên công bố. Hàng nhập còn chịu kiểm tra nhà nước về chất lượng theo cơ chế áp dụng cho thức ăn chăn nuôi nhập khẩu; có trường hợp được miễn hoặc giảm kiểm tra theo quy định.
Trang trại tự trộn thức ăn cho đàn của mình. Không phải thức ăn thương mại nên không công bố như trên, nhưng vẫn phải tuân thủ quy định về chất cấm và kháng sinh. Khi bắt đầu bán thức ăn tự trộn cho trại khác, tình huống đã đổi.
Đại lý cám. Không công bố, nhưng chỉ bán sản phẩm có tên trên cổng thông tin, có nhãn đúng, còn hạn và bảo quản đúng cách.
Những điểm đoàn kiểm tra hay xem ở một xưởng cám
Danh sách dưới tổng hợp các điểm thường bị xem xét khi kiểm tra cơ sở sản xuất thức ăn chăn nuôi. Không phải danh sách chính thức, nhưng giúp bạn tự rà.
- Sản phẩm đang bán có trùng khớp với thông tin đã công bố: tên, loại, chỉ tiêu chất lượng chính, đối tượng vật nuôi.
- Hồ sơ công bố hợp quy còn hiệu lực với sản phẩm thuộc diện, kết quả thử nghiệm chỉ tiêu an toàn gần nhất.
- Sổ nhập nguyên liệu, kết quả kiểm tra nguyên liệu đầu vào, đặc biệt chỉ tiêu độc tố nấm mốc với ngô, khô dầu.
- Không có chất cấm trong danh mục chất cấm sử dụng trong chăn nuôi; kho không chứa các chất này.
- Việc sử dụng kháng sinh trong thức ăn tuân thủ lộ trình hạn chế hiện hành; không ghi công dụng phòng, trị bệnh trên nhãn thức ăn.
- Mẫu lưu từng lô, hồ sơ truy xuất từ lô thành phẩm về lô nguyên liệu.
Chất cấm và kháng sinh là hai điểm có hậu quả nặng nhất, có thể vượt khỏi phạm vi xử phạt hành chính. Không có lý do nào để giữ các chất này trong xưởng, kể cả "để dành".
Trình tự cho một sản phẩm cám mới
Khi đưa một sản phẩm thức ăn chăn nuôi thương mại mới ra thị trường, thứ tự thường như dưới. Tên gọi và cơ quan tiếp nhận từng bước theo văn bản hiện hành.
- Xác định loại sản phẩm (hỗn hợp hoàn chỉnh, đậm đặc, bổ sung, nguyên liệu) và đối tượng vật nuôi, vì hai yếu tố này quyết định quy chuẩn áp dụng.
- Kiểm tra mọi thành phần có nằm trong danh mục được phép sử dụng; thành phần mới chưa có trong danh mục thì phải làm thủ tục riêng trước.
- Xây dựng tiêu chuẩn cơ sở: chỉ tiêu chất lượng chính, chỉ tiêu an toàn, phương pháp thử, hạn sử dụng, điều kiện bảo quản.
- Thử nghiệm mẫu ở phòng thử nghiệm phù hợp; nếu sản phẩm thuộc phạm vi quy chuẩn thì đánh giá sự phù hợp theo phương thức quy chuẩn yêu cầu.
- Nộp hồ sơ công bố hợp quy tại cơ quan tiếp nhận, nhận thông báo tiếp nhận.
- Công bố thông tin sản phẩm trên cổng thông tin điện tử của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
- In nhãn đúng nội dung đã công bố, sản xuất lô đầu, lưu mẫu và hồ sơ lô, rồi mới giao cho đại lý.
Bước 2 hay bị bỏ qua với thức ăn bổ sung nhập khẩu: một hoạt chất được dùng rộng rãi ở nước khác chưa chắc đã có trong danh mục được phép ở Việt Nam. Phát hiện ra điều này sau khi hàng đã về là tình huống rất tốn kém.
Khi sản phẩm nằm sát ranh giới thuốc thú y
Nhiều sản phẩm thức ăn bổ sung như men tiêu hoá, chế phẩm vi sinh trộn thức ăn, axit hữu cơ, chiết xuất thảo mộc được quảng cáo theo hướng "giảm tiêu chảy", "tăng sức đề kháng", "phòng bệnh". Khi công dụng ghi trên nhãn hay trong quảng cáo là phòng, trị bệnh, sản phẩm có nguy cơ bị coi là thuốc thú y, phải đăng ký lưu hành theo pháp luật thú y, một thủ tục khác hẳn và nặng hơn.
Cách an toàn là để công dụng trên nhãn và tài liệu quảng cáo đúng với loại sản phẩm đã đăng ký: thức ăn bổ sung nói về cải thiện tiêu hoá, bổ sung dinh dưỡng; không nói chữa bệnh. Đội bán hàng cũng phải được dặn kỹ, vì lời quảng cáo miệng hay bài đăng mạng xã hội của nhân viên cũng có thể bị dùng làm căn cứ.
Nếu sản phẩm của bạn đã bị cơ quan kiểm tra cho là thuốc thú y chưa đăng ký, đó là tình huống pháp lý có thể kéo theo thu hồi và xử phạt; nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người làm nghề trong ngành thú y – chăn nuôi trước khi giải trình.
Câu hỏi thường gặp
Công bố thông tin trên cổng của Bộ rồi có cần công bố hợp quy nữa không?
Có, nếu sản phẩm thuộc phạm vi quy chuẩn kỹ thuật quốc gia có yêu cầu công bố hợp quy. Công bố thông tin cho biết sản phẩm đang lưu hành, còn công bố hợp quy chứng minh sản phẩm đáp ứng quy chuẩn. Hai việc độc lập với nhau.
Trại tự trộn cám cho đàn lợn của mình có phải công bố gì không?
Thức ăn tự phối trộn dùng nội bộ trong trang trại không phải thức ăn chăn nuôi thương mại nên không phải làm các loại công bố như sản phẩm bán ra. Tuy vậy, trang trại vẫn phải tuân thủ quy định về chất cấm, kháng sinh và có thể bị kiểm tra.
Đạm thô thấp hơn số ghi trên bao thì vi phạm gì?
Đó là sai so với tiêu chuẩn công bố áp dụng và sai nội dung nhãn, thuộc vi phạm về chất lượng hàng hoá. Mức xử lý theo nghị định xử phạt hiện hành trong lĩnh vực chăn nuôi. Nếu chênh lệch lớn và có tính hệ thống, vụ việc có thể nghiêm trọng hơn nhiều.
Nhập premix vitamin về bán cho trại có phải kiểm tra chất lượng khi nhập không?
Thức ăn chăn nuôi nhập khẩu chịu cơ chế kiểm tra nhà nước về chất lượng theo pháp luật chăn nuôi, có trường hợp được miễn hoặc giảm kiểm tra. Bạn kiểm tra cơ chế đang áp dụng cho đúng loại sản phẩm trước khi hàng về, để không bị kẹt ở khâu thông quan.
Thức ăn cho chó mèo có thuộc diện này không?
Thức ăn cho vật nuôi cảnh nhìn chung nằm trong phạm vi quản lý thức ăn chăn nuôi theo Luật Chăn nuôi, nhưng chi tiết áp dụng quy chuẩn và công bố có thể khác. Đọc phạm vi của quy chuẩn và hỏi cơ quan chuyên ngành về chăn nuôi để biết chính xác cho từng sản phẩm.
Đổi công thức nhưng giữ nguyên tên sản phẩm có phải công bố lại không?
Nếu đổi công thức làm thay đổi chỉ tiêu chất lượng chính đã công bố hoặc ảnh hưởng tới chỉ tiêu an toàn, bạn phải cập nhật công bố tiêu chuẩn, đánh giá lại hợp quy nếu thuộc diện, và cập nhật thông tin trên cổng. Giữ tên cũ không có nghĩa là giữ được hồ sơ cũ.