Quy chuẩn an toàn đối với thiết bị điện và điện tử gia dụng yêu cầu sản phẩm được thử nghiệm theo bộ tiêu chuẩn an toàn tương ứng, chủ yếu dựa trên họ tiêu chuẩn quốc tế IEC 60335 cho thiết bị gia dụng (ở Việt Nam chấp nhận thành bộ TCVN 5699). Các phép thử chính xoay quanh năm câu hỏi: người dùng có chạm được vào phần mang điện không, thiết bị nóng tới đâu khi chạy liên tục, lớp cách điện có chịu được điện áp cao không, dòng rò ra vỏ là bao nhiêu, và kết cấu có giữ được an toàn khi rơi, khi kẹt, khi dùng sai không.
Lâu nay quy chuẩn này thường được nhắc với ký hiệu QCVN 4:2009/BKHCN cùng bản sửa đổi năm 2016. Trước khi làm hồ sơ, bạn nên kiểm xem đã có bản thay thế hay sửa đổi mới chưa. Bài này không thay cho việc đọc nguyên văn quy chuẩn; mục đích là giúp chủ doanh nghiệp, nhân viên chất lượng hiểu phiếu kết quả mà phòng thử nghiệm gửi về, và biết hỏi lại đúng chỗ.
Quy chuẩn và tiêu chuẩn viện dẫn: đọc theo thứ tự nào
Quy chuẩn an toàn điện có cấu trúc ngắn: phạm vi, đối tượng áp dụng, yêu cầu kỹ thuật, phương thức đánh giá sự phù hợp và trách nhiệm của các bên. Phần yêu cầu kỹ thuật thường không tự liệt kê từng phép đo mà viện dẫn sang tiêu chuẩn quốc gia, ví dụ phần chung về an toàn thiết bị gia dụng và các phần riêng cho từng loại: ấm đun nước, máy sấy tóc, bàn là, quạt, nồi cơm. Vì vậy muốn biết sản phẩm bị thử những gì, bạn phải mở cả phần chung lẫn phần riêng đúng với nó.
Thứ tự đọc hợp lý là: phạm vi của quy chuẩn để chắc sản phẩm thuộc diện; bảng danh mục để tìm dòng sản phẩm; tiêu chuẩn viện dẫn cho dòng đó; rồi phần riêng của tiêu chuẩn. Phần riêng hay sửa đổi phần chung theo kiểu "thay điều này bằng…", "bổ sung điều…", nên đọc lẻ một phần là dễ hiểu sai.
Một lưu ý thực tế: tiêu chuẩn IEC được cập nhật thường xuyên hơn TCVN. Báo cáo thử nghiệm nước ngoài theo phiên bản IEC mới nhất chưa chắc khớp phiên bản TCVN mà quy chuẩn viện dẫn. Phòng thử nghiệm ở Việt Nam sẽ thử theo phiên bản được viện dẫn, nên đừng ngạc nhiên khi kết quả có điểm khác báo cáo của nhà máy.
Năm nhóm phép thử chính và chúng kiểm cái gì
Tên gọi trong phiếu có thể khác nhau giữa các phòng thử nghiệm, nhưng đa số nằm trong năm nhóm sau.
| Nhóm phép thử | Thử như thế nào (mô tả phổ thông) | Hỏng thường gặp |
|---|---|---|
| Bảo vệ chống chạm vào phần mang điện | Dùng que thử mô phỏng ngón tay chọc vào khe hở, lỗ thoát khí, chỗ tháo được không cần dụng cụ | Khe tản nhiệt quá rộng, nắp đáy tháo bằng tay, đầu cốt hở |
| Phát nóng | Cho thiết bị chạy ở điều kiện khắc nghiệt quy định, đo nhiệt độ các điểm: tay cầm, vỏ, dây nguồn, cuộn dây | Tay cầm quá nóng, dây nguồn gần dây đốt, nhựa biến dạng |
| Dòng rò và độ bền điện | Đo dòng điện rò ra phần chạm được; đặt điện áp cao giữa phần mang điện và vỏ trong thời gian ngắn để xem cách điện có bị đánh thủng | Cách điện mỏng, ẩm sau thử chịu ẩm, khoảng cách điện không đủ |
| Làm việc bất thường | Cho chạy khô, kẹt động cơ, vô hiệu hoá bộ điều nhiệt để xem có cháy, có phần mang điện lộ ra không | Ấm cạn nước không ngắt, quạt kẹt cánh làm cháy cuộn dây |
| Kết cấu, độ bền cơ, dây nguồn | Kiểm vật liệu, cách kẹp giữ dây nguồn, giật dây, va đập, độ ổn định khi đặt nghiêng | Dây nguồn tuột khỏi kẹp, vỏ nứt sau va đập, thiết bị dễ đổ |
Ngoài năm nhóm này còn có kiểm tra ghi nhãn và hướng dẫn sử dụng: thông số danh định, ký hiệu cấp bảo vệ, cảnh báo bằng tiếng Việt. Nhiều mẫu trượt chỉ vì phần này, một lỗi rất dễ tránh nếu chuẩn bị từ đầu.
Phép thử phát nóng và làm việc bất thường: nơi trượt nhiều nhất
Trong thực tế thử nghiệm, phép thử phát nóng là nơi hàng giá rẻ hay trượt. Thiết bị được cho chạy ở điện áp cao hơn danh định một chút, ở chế độ nặng nhất, kéo dài tới khi nhiệt độ ổn định. Cặp nhiệt gắn ở tay cầm, nút bấm, vỏ ngoài, dây nguồn, cuộn dây động cơ. Giới hạn cho phép khác nhau theo vị trí: chỗ tay người cầm lâu được ít độ hơn chỗ chỉ chạm thoáng qua.
Phép thử làm việc bất thường mô phỏng những tình huống người dùng gây ra hằng ngày: bật ấm khi quên đổ nước, quạt bị rèm cuốn kẹt cánh, bàn là để úp lên vải rồi bỏ đi. Yêu cầu không phải là thiết bị phải chạy tốt mà là khi hỏng thì hỏng an toàn: cầu chì nhiệt ngắt, không bắt lửa ra ngoài, không lộ phần mang điện. Một chiếc ấm cạn nước mà rơ le nhiệt không ngắt, đế nhựa chảy, là trượt.
Nếu bạn đặt hàng từ nhà máy, hãy hỏi trước nhà máy dùng loại cầu chì nhiệt, bộ điều nhiệt nào và có báo cáo thử linh kiện không. Linh kiện an toàn rẻ tiền là nguyên nhân hàng đầu khiến mẫu trượt hai lớp thử này, và cũng là nguyên nhân hàng đầu của sự cố cháy ngoài đời.
Cách đọc một phiếu kết quả thử nghiệm
Phiếu kết quả thử nghiệm (còn gọi là báo cáo thử nghiệm) là bằng chứng chính trong hồ sơ chứng nhận. Khi nhận phiếu, bạn kiểm những điểm sau trước khi nộp hoặc lưu.
- Tên và địa chỉ phòng thử nghiệm: phòng có được chỉ định cho đúng quy chuẩn và đúng lĩnh vực sản phẩm không. Phòng giỏi nhưng chưa được chỉ định thì phiếu không dùng được cho hợp quy.
- Mô tả mẫu: tên, kiểu (model), thông số danh định, ảnh mẫu. Model trên phiếu phải trùng từng ký tự với model trên nhãn hàng thật.
- Tiêu chuẩn và phiên bản áp dụng: đúng tiêu chuẩn viện dẫn trong quy chuẩn, kể cả năm ban hành.
- Bảng kết quả từng điều: mỗi điều thường ghi "đạt", "không đạt" hoặc "không áp dụng". Dòng "không áp dụng" nhiều bất thường là dấu hiệu nên hỏi lại vì sao.
- Kết luận chung: mẫu phù hợp hay không phù hợp với yêu cầu. Phiếu chỉ kết luận cho mẫu đã thử, không bảo đảm cho hàng sản xuất về sau.
- Ngày nhận mẫu, ngày thử, ngày phát hành: cần cho việc xác định hiệu lực khi tổ chức chứng nhận xem xét.
Phiếu kết quả không phải giấy chứng nhận hợp quy. Giấy chứng nhận do tổ chức chứng nhận cấp sau khi xem xét phiếu và các điều kiện khác. Không ít người bán hàng trưng phiếu thử nghiệm như thể đó là chứng nhận; với người mua sỉ, đây là chỗ nên phân biệt rõ.
Chuẩn bị mẫu và tài liệu để không trượt vì lỗi hình thức
Nhiều mẫu không trượt vì kỹ thuật mà vì thiếu tài liệu hoặc gửi sai mẫu, kéo dài thời gian thử thêm vài tuần. Trước khi đóng hàng gửi phòng thử nghiệm, bạn rà lần lượt:
- Mẫu gửi đi phải là mẫu sản xuất thật, cùng linh kiện với hàng sẽ bán, không phải mẫu chào hàng được làm riêng cho đẹp.
- Kèm bản mô tả kỹ thuật: sơ đồ mạch điện, danh sách linh kiện quan trọng về an toàn (dây nguồn, phích cắm, công tắc, bộ điều nhiệt, cầu chì nhiệt, tụ lọc nhiễu, vật liệu cách điện) cùng nhà cung cấp và thông số của chúng.
- Kèm nhãn và hướng dẫn sử dụng bằng tiếng Việt đúng như sẽ in thật, có thông số danh định, ký hiệu cấp bảo vệ, cảnh báo an toàn.
- Ghi rõ model, điện áp, tần số, công suất danh định; nếu một dòng có nhiều model chỉ khác màu hay khác phụ kiện, lập bảng so sánh để phòng thử nghiệm chọn mẫu đại diện.
- Hỏi trước số lượng mẫu, linh kiện rời cần gửi kèm, và mẫu có được trả lại sau thử hay không.
Một bộ tài liệu đầy đủ ngay từ đầu cũng là bộ hồ sơ kỹ thuật mà bạn phải lưu sau khi công bố hợp quy, nên công sức này không mất đi đâu.
Cấp bảo vệ chống điện giật: vì sao nhãn ghi cấp I hay cấp II
Thiết bị điện gia dụng được chia theo cách chúng bảo vệ người dùng khỏi điện giật. Thiết bị cấp I có lớp cách điện cơ bản và dựa vào dây nối đất: khi cách điện hỏng, dòng điện đi xuống đất và làm thiết bị bảo vệ trong nhà ngắt. Vì vậy thiết bị cấp I phải có phích cắm ba chấu hoặc cực nối đất. Thiết bị cấp II không dùng nối đất mà có cách điện kép hoặc cách điện tăng cường, thường có ký hiệu hai hình vuông lồng nhau trên nhãn.
Ở Việt Nam, nhiều nhà cũ không có dây nối đất trong ổ cắm. Đây là lý do một số doanh nghiệp chọn thiết kế cấp II cho đồ gia dụng phổ thông. Nhưng chọn cấp nào là việc thiết kế; quy chuẩn chỉ đòi sản phẩm đáp ứng đúng yêu cầu của cấp mà nó tự công bố. Một chiếc bình nóng lạnh khai cấp I mà dây tiếp địa nối lỏng, hay một chiếc máy sấy tóc khai cấp II mà khoảng cách cách điện không đủ, đều trượt.
Khi đặt hàng nhà máy, hãy thống nhất cấp bảo vệ ngay trong bản thông số và yêu cầu nhãn ghi đúng ký hiệu. Đổi cấp bảo vệ sau khi đã thử nghiệm thường nghĩa là phải thử lại một phần lớn.
Từ phiếu đạt đến giấy chứng nhận: những việc còn lại
Có phiếu đạt mới là một nửa đường. Tổ chức chứng nhận sẽ xem xét phiếu cùng với phương thức chứng nhận mà quy chuẩn cho phép. Nếu chứng nhận theo kiểu có đánh giá quá trình sản xuất, họ còn đánh giá nhà máy: cách kiểm soát linh kiện đầu vào, kiểm tra cuối chuyền (thường gồm thử độ bền điện từng chiếc), xử lý hàng lỗi. Nếu chứng nhận theo lô, họ lấy mẫu từ chính lô hàng và giấy chứng nhận chỉ có giá trị cho lô đó.
Sau đó là công bố hợp quy tại Sở Khoa học và Công nghệ, gắn dấu CR, rồi duy trì: giám sát định kỳ nếu chứng nhận theo kiểu, thử lại khi đổi thiết kế hay đổi linh kiện an toàn. Những việc sau công bố được bàn kỹ ở một danh mục riêng trên trang.
Nếu sản phẩm của bạn đang bị cơ quan kiểm tra nghi không phù hợp và có nguy cơ phải thu hồi, đó là lúc nên có người làm nghề đọc hồ sơ cùng bạn; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) để biết quyền giải trình và các bước tiếp theo trước khi ký biên bản.
Câu hỏi thường gặp
Báo cáo thử nghiệm của nhà máy nước ngoài theo IEC có dùng thay được không?
Thường không dùng thay trực tiếp, vì hợp quy yêu cầu thử ở phòng thử nghiệm được chỉ định theo tiêu chuẩn mà quy chuẩn Việt Nam viện dẫn. Báo cáo nước ngoài vẫn có ích: giúp bạn đoán trước điểm yếu, và một số tổ chức chứng nhận dùng làm tài liệu tham khảo khi lên kế hoạch thử. Hỏi tổ chức chứng nhận cụ thể trước khi gửi mẫu.
Thử nghiệm an toàn cần bao nhiêu mẫu?
Số mẫu tuỳ phép thử và phòng thử nghiệm: một số phép thử phá huỷ mẫu (thử làm việc bất thường, va đập), nên thường phải gửi nhiều hơn một chiếc, kèm linh kiện rời nếu được yêu cầu. Hỏi phòng thử nghiệm danh sách mẫu và tài liệu kỹ thuật cần gửi trước khi đóng hàng.
Đổi màu vỏ hoặc đổi tên thương mại có phải thử lại không?
Đổi màu sơn, đổi tên thương mại mà không đổi cấu tạo, vật liệu, linh kiện an toàn thường không phải thử lại toàn bộ, nhưng phải báo tổ chức chứng nhận để cập nhật hồ sơ. Đổi vật liệu vỏ, đổi dây nguồn, đổi bộ điều nhiệt hay cầu chì nhiệt thì gần như chắc chắn phải thử bổ sung.
Dòng rò cao có nguy hiểm thật không hay chỉ là con số?
Dòng rò là dòng điện nhỏ chạy qua lớp cách điện ra phần người dùng chạm được. Vượt giới hạn nghĩa là cách điện kém hoặc thiết kế lọc nhiễu không hợp lý; người dùng có thể thấy tê tay, và trong nhà có thiết bị chống dòng rò thì thiết bị đó sẽ ngắt điện liên tục. Đây không phải con số hình thức.
Phiếu thử nghiệm có hạn sử dụng không?
Bản thân phiếu ghi kết quả của mẫu tại thời điểm thử. Việc phiếu cũ đến mức nào thì còn được chấp nhận cho chứng nhận do tổ chức chứng nhận và quy định hiện hành quyết định. Nếu tiêu chuẩn viện dẫn đã đổi phiên bản, phiếu theo phiên bản cũ có thể không còn dùng được.