Sơn tường dạng nhũ tương (sơn nước gốc nước dùng sơn tường trong và ngoài nhà) và tấm thạch cao làm trần, vách là hai vật liệu hoàn thiện thường gặp trong phạm vi các bản QCVN về vật liệu xây dựng; với QCVN 16:2023/BXD hiện hành, bạn đối chiếu bảng danh mục để biết chính xác loại sơn, loại tấm nào phải chứng nhận và công bố hợp quy. Người làm thủ tục là xưởng sản xuất, nhà máy và nhà nhập khẩu; đại lý pha màu và thợ sơn không phải chứng nhận.
Sơn là ngành có rất nhiều thương hiệu nhỏ: một xưởng pha trộn thuê, đóng thùng dưới nhiều tên khác nhau, bán qua đại lý và mạng xã hội. Thạch cao thì ngược lại, phần lớn là tấm nhập khẩu hoặc của vài nhà máy lớn, nhưng phụ kiện, khung và bột xử lý mối nối lại phân tán. Bài này giúp xưởng sơn nhỏ, nhà nhập khẩu tấm thạch cao biết sản phẩm nào thuộc diện, chứng nhận gom theo cách nào, và những nghĩa vụ ngoài hợp quy hay bị quên.
Sơn nào thuộc diện, sơn nào không
Sơn có hàng chục chủng loại: sơn nước nội thất, ngoại thất, sơn lót kháng kiềm, sơn chống thấm, sơn dầu cho gỗ và kim loại, sơn epoxy sàn, sơn chống cháy cho kết cấu thép, sơn giao thông kẻ đường. Quy chuẩn vật liệu xây dựng không bao tất cả. Loại hay được nhắc tới nhất là sơn tường dạng nhũ tương; các loại khác phải tra từng dòng trong danh mục, và có loại thuộc quy định quản lý của lĩnh vực khác.
Cách tra đúng là xác định tên kỹ thuật theo tiêu chuẩn sản phẩm, không theo tên tiếp thị. "Sơn siêu bóng", "sơn lau chùi", "sơn mịn nội thất" có thể đều là sơn tường dạng nhũ tương. Ngược lại, "sơn chống thấm pha xi măng" có thể là một loại vật liệu chống thấm có tiêu chuẩn khác. Lập một bảng cho toàn bộ dòng sản phẩm, cột đầu ghi tên thương mại, cột sau ghi tên kỹ thuật và tiêu chuẩn áp dụng, rồi mới đối chiếu với danh mục quy chuẩn.
Bột bả tường, sơn lót và các vật liệu đi kèm cũng cần được tra riêng. Không vì chúng nằm cùng hệ sơn mà mặc nhiên coi là cùng nghĩa vụ. Nếu sau khi tra vẫn không chắc, gửi văn bản hỏi Sở Xây dựng kèm mô tả thành phần và công dụng.
Chứng nhận sơn: gom theo hệ, không theo màu
Một xưởng sơn có thể có hàng nghìn mã màu. Chứng nhận không làm theo từng màu mà theo sản phẩm gốc. Bảng dưới là cách nghĩ thường dùng; cách gom cụ thể do tổ chức chứng nhận quyết định dựa trên quy chuẩn và tiêu chuẩn.
| Yếu tố | Ảnh hưởng tới việc gom nhóm | Câu hỏi nên chuẩn bị trước |
|---|---|---|
| Sơn gốc (base) và hệ pha màu | Các màu pha từ cùng sơn gốc bằng tinh màu thường được xem cùng sản phẩm | Xưởng có bao nhiêu sơn gốc, mỗi gốc dùng cho dải màu nào |
| Nội thất hay ngoại thất | Hai nhóm có yêu cầu khác nhau về độ bền thời tiết | Sản phẩm nào bán cho cả hai mục đích |
| Độ bóng, chất tạo màng | Đổi chất tạo màng là đổi sản phẩm | Công thức có bao nhiêu biến thể chất tạo màng |
| Nơi sản xuất, gia công thuê | Mỗi nơi sản xuất thường cần được đánh giá | Có thuê xưởng khác pha trộn, đóng thùng không |
| Tên thương mại | Nhiều tên thương mại cho một công thức không làm tăng số giấy, nhưng phải khai đủ | Danh sách đầy đủ các tên đang bán |
Chỉ tiêu hay được thử với sơn tường gồm những nhóm như độ bám dính, độ bền rửa trôi, độ bền với kiềm và thời tiết, thời gian khô. Chỉ tiêu bắt buộc cụ thể đọc trong quy chuẩn và tiêu chuẩn được dẫn chiếu.
Gia công thuê và bán nhiều thương hiệu: ai là nhà sản xuất
Bên đứng tên trên thùng sơn. Người tiêu dùng và cơ quan kiểm tra nhìn vào tên trên bao bì. Một công ty thương mại thuê xưởng pha sơn rồi bán dưới thương hiệu của mình là người đưa sản phẩm ra thị trường, phải bảo đảm sản phẩm có chứng nhận và công bố hợp lệ.
Xưởng nhận gia công. Xưởng thực hiện sản xuất, nên quá trình sản xuất của xưởng là đối tượng được đánh giá. Hợp đồng gia công nên nói rõ ai đứng tên đề nghị chứng nhận, ai giữ hồ sơ, ai chịu trách nhiệm khi mẫu giám sát không đạt.
Một công thức, nhiều thương hiệu. Một xưởng có thể gia công cùng công thức cho nhiều bên thương mại. Mỗi bên đứng tên cần có căn cứ hợp quy cho thương hiệu của mình; không dùng chung giấy của bên khác khi giấy không ghi tên mình.
Đổi công thức để giảm giá. Giảm chất tạo màng, tăng bột độn là cách hạ giá thành phổ biến. Nếu thay đổi làm sản phẩm khác với mẫu đã chứng nhận, phải báo tổ chức chứng nhận. Đây cũng là nguyên nhân chính khiến mẫu lấy trên thị trường không đạt.
Tấm thạch cao và hệ trần vách
Tấm thạch cao gồm lõi thạch cao bọc giấy hai mặt, có các loại thường, chịu ẩm, chịu lửa. Mỗi loại có yêu cầu riêng về kích thước, độ bền uốn, độ hút nước với tấm chịu ẩm, khả năng giữ kết cấu khi gặp lửa với tấm chịu lửa. Người nhập khẩu tấm thạch cao cần xác định đúng loại khi đăng ký kiểm tra, vì ghi chung "tấm thạch cao" có thể dẫn tới thử thiếu chỉ tiêu.
Hệ trần vách thạch cao còn có khung xương thép mạ, vít, băng keo và bột xử lý mối nối. Những phụ kiện này có thể không nằm trong cùng nghĩa vụ hợp quy với tấm, nhưng chất lượng của chúng quyết định vách có nứt mối nối hay không. Nhà phân phối nên giữ đủ thông tin nguồn gốc và tiêu chuẩn áp dụng cho cả hệ, vì nhà thầu thường đòi trọn bộ.
Một điểm khác cần chú ý: tấm thạch cao chịu lửa thường được dùng như một phần của giải pháp ngăn cháy trong công trình. Giấy hợp quy của tấm không thay cho việc kiểm định, chứng nhận giới hạn chịu lửa của cả cấu kiện vách theo quy định phòng cháy. Đây là hai thủ tục khác nhau do hai hệ cơ quan quản lý.
Trình tự cho một xưởng sơn nhỏ
Ví dụ giả định: một xưởng ở tỉnh Bắc Ninh sản xuất sơn nước nội ngoại thất, bán dưới hai thương hiệu. Trình tự hợp lý:
- Lập bảng dòng sản phẩm: tên thương mại, tên kỹ thuật, sơn gốc, nội hay ngoại thất, tiêu chuẩn áp dụng.
- Đối chiếu danh mục trong quy chuẩn hiện hành, đánh dấu sản phẩm thuộc diện và sản phẩm không thuộc diện, lưu lại kết quả tra.
- Chuẩn hoá công thức và hồ sơ nguyên liệu: nhà cung cấp chất tạo màng, bột độn, phụ gia; phiếu kiểm tra mỗi lô nguyên liệu.
- Viết quy trình kiểm tra nội bộ theo mẻ: độ nhớt, khối lượng riêng, độ mịn, so màu, lưu mẫu mẻ.
- Đề nghị tổ chức chứng nhận được chỉ định đánh giá, thống nhất cách gom nhóm theo sơn gốc và hệ.
- Nhận giấy, công bố hợp quy tại Sở Xây dựng, in dấu hợp quy cùng thông tin nhãn trên thùng sơn.
- Theo dõi giám sát định kỳ, báo trước mọi thay đổi công thức, nguồn chất tạo màng hay nơi sản xuất.
Ngoài hợp quy, xưởng sơn còn có nghĩa vụ về hoá chất, phòng cháy chữa cháy, môi trường và an toàn lao động. Đoàn kiểm tra liên ngành có thể hỏi tất cả trong một buổi, nên để hồ sơ các mảng cạnh nhau.
Mẫu sơn lấy trên thị trường không đạt: thường do đâu
Cơ quan quản lý có thể mua mẫu sơn ở đại lý hoặc qua kênh trực tuyến để thử. Khi kết quả không đạt, nguyên nhân không phải lúc nào cũng nằm ở xưởng. Sơn nước là sản phẩm có hạn dùng, nhạy với nhiệt độ: thùng sơn phơi nắng ở mặt tiền cửa hàng, để qua nhiều tháng hè, hoặc bị đông đá rồi tan khi vận chuyển đường dài có thể tách lớp, vón cục, giảm độ bám dính.
Nhưng xưởng vẫn là bên đầu tiên bị hỏi. Để giải trình được, xưởng cần ba thứ: mẫu lưu của mẻ sản xuất tương ứng, kết quả kiểm tra nội bộ khi xuất xưởng, và hướng dẫn bảo quản đã gửi cho đại lý. Nếu mẫu lưu thử lại vẫn đạt, xưởng có căn cứ để đề nghị xem xét khâu lưu thông. Nếu mẫu lưu cũng không đạt, vấn đề nằm ở sản xuất và cần khắc phục ngay.
Ví dụ giả định: một lô sơn ngoại thất bị lấy mẫu ở một cửa hàng tại tỉnh Gia Lai, kết quả độ bền rửa trôi thấp. Xưởng tra số lô in trên thùng, lấy mẫu lưu cùng lô ra thử, kết quả đạt. Đồng thời xưởng phát hiện cửa hàng nhận hàng từ một đại lý trung gian đã lưu kho hơn hạn khuyến cáo. Hồ sơ đầy đủ giúp xưởng giải trình, nhưng xưởng vẫn phải siết lại hướng dẫn bảo quản và quy định hạn bán cho đại lý.
Sơn và tấm thạch cao nhập khẩu
Sơn nhập khẩu thường về theo thùng đã pha màu sẵn hoặc sơn gốc kèm hệ tinh màu để pha tại đại lý. Khi đăng ký kiểm tra, khai đúng dạng hàng giúp tổ chức chứng nhận lấy mẫu đúng. Lấy mẫu sơn gốc khác với lấy mẫu sơn thành phẩm pha màu, và giấy chứng nhận cấp cho dạng nào thì dùng cho dạng đó.
Tấm thạch cao nhập khẩu về theo kiện lớn, kích thước chuẩn, nên lấy mẫu dễ hơn. Rủi ro chính nằm ở khâu vận chuyển và lưu kho: tấm bị ẩm, gãy góc trước khi lấy mẫu sẽ cho kết quả xấu không phản ánh hàng gốc. Bảo quản hàng trong kho khô, kê cao khỏi nền trong thời gian chờ lấy mẫu là việc nên làm.
Một số sơn nhập khẩu có thành phần thuộc diện hoá chất phải khai báo khi nhập. Thủ tục này do Bộ Công Thương quản lý, tách biệt với hợp quy vật liệu xây dựng. Kiểm cả hai nghĩa vụ trước khi đặt hàng để không bị giữ hàng ở cảng vì thiếu một trong hai.
Câu hỏi thường gặp
Đại lý pha màu sơn bằng máy có phải làm hợp quy không?
Thông thường không, nếu đại lý chỉ pha tinh màu vào sơn gốc của nhà sản xuất theo hệ màu của nhà sản xuất. Sản phẩm vẫn mang thương hiệu và giấy hợp quy của nhà sản xuất. Nếu đại lý tự pha trộn sơn gốc khác nhau hay đóng thùng dưới tên riêng thì cần xem lại.
Mỗi màu sơn có phải chứng nhận riêng không?
Không. Chứng nhận thường gom theo sơn gốc và hệ sản phẩm, các màu pha từ cùng sơn gốc được xem cùng sản phẩm. Cách gom cụ thể do tổ chức chứng nhận quyết định dựa trên quy chuẩn, nên chuẩn bị bảng sơn gốc và dải màu trước khi làm việc.
Sơn chống thấm có thuộc diện hợp quy như sơn tường không?
Sơn chống thấm, vật liệu chống thấm gốc xi măng hay gốc polyme có tiêu chuẩn riêng. Có loại thuộc danh mục quy chuẩn, có loại không. Tra theo tên kỹ thuật trong bảng danh mục của QCVN 16:2023/BXD hiện hành, không suy từ sơn tường.
Bán sơn trên mạng xã hội có bị kiểm tra hợp quy không?
Có. Kênh bán không làm thay đổi nghĩa vụ hợp quy của sản phẩm. Cơ quan quản lý có thể mua mẫu qua kênh trực tuyến để thử. Người bán nên có giấy chứng nhận, thông báo công bố của sản phẩm và cung cấp khi được hỏi.
Tấm thạch cao chịu lửa có giấy hợp quy thì vách có đạt chống cháy không?
Chưa chắc. Giấy hợp quy cho biết tấm đạt chỉ tiêu sản phẩm. Khả năng chịu lửa của cả vách phụ thuộc khung, số lớp tấm, cách bắt vít, xử lý mối nối và vật liệu cách nhiệt bên trong, và được đánh giá theo quy định phòng cháy chữa cháy riêng.