Gạch gốm ốp lát (gạch ceramic, gạch porcelain và các dạng gạch gốm khác dùng ốp tường, lát nền) cùng đá ốp lát tự nhiên và đá ốp lát nhân tạo nằm trong nhóm vật liệu phải chứng nhận hợp quy theo QCVN 16:2023/BXD. Người làm thủ tục là nhà sản xuất gạch, nhà nhập khẩu gạch và cơ sở đưa tấm đá ốp lát ra thị trường. Showroom và đại lý bán lại không làm chứng nhận, nhưng phải giữ giấy của nguồn hàng.
Gạch là mặt hàng có nhiều mẫu mã nhất trong vật liệu xây dựng: một nhà nhập khẩu có thể có hàng trăm mã hàng, mỗi mã lại chia lô màu. Nếu không hiểu cách quy chuẩn gom sản phẩm thành nhóm để chứng nhận, doanh nghiệp sẽ hoặc làm thiếu, hoặc làm thừa đến mức tốn kém vô ích. Bài này đi từ cách phân nhóm gạch, cách lấy mẫu, đến những rủi ro riêng của đá tự nhiên và đá nhân tạo. Danh mục cụ thể và chỉ tiêu bắt buộc, bạn đối chiếu bảng trong bản quy chuẩn hiện hành.
Gạch được gom nhóm thế nào khi chứng nhận
Không ai thử từng mã gạch. Quy chuẩn và tiêu chuẩn sản phẩm phân gạch gốm ốp lát theo phương pháp tạo hình (ép bán khô hay đùn dẻo) và theo nhóm độ hút nước. Gạch porcelain thuộc nhóm hút nước rất thấp, gạch ceramic ốp tường thường thuộc nhóm hút nước cao hơn. Những mã gạch cùng phương pháp tạo hình, cùng nhóm độ hút nước, cùng nơi sản xuất thường được xem là cùng kiểu để chứng nhận, trong một khoảng kích thước nhất định.
Điều này có nghĩa là một nhà nhập khẩu có hai trăm mã gạch từ một nhà máy có thể chỉ cần vài nhóm chứng nhận, nếu biết khai đúng. Ngược lại, hai mã gạch trông giống hệt nhau nhưng một mã là porcelain, một mã là ceramic phủ men vân đá thì thuộc hai nhóm khác nhau. Gom nhầm là cả nhóm bị coi như chưa chứng nhận.
Cách làm chắc nhất là xin nhà máy bảng thông số kỹ thuật cho từng mã, có ghi phương pháp tạo hình và độ hút nước, rồi tự lập bảng phân nhóm trước khi làm việc với tổ chức chứng nhận. Bảng này cũng giúp nhân viên bán hàng trả lời khách đúng, thay vì gọi tất cả là "gạch men".
Các chỉ tiêu hay xuất hiện trên phiếu thử gạch và đá
Bảng dưới gom những chỉ tiêu người làm gạch, đá thường gặp. Chỉ tiêu nào bắt buộc với sản phẩm nào và mức yêu cầu bao nhiêu phải đọc trong quy chuẩn và tiêu chuẩn được dẫn chiếu.
| Chỉ tiêu | Nói gì về sản phẩm | Hay gặp với |
|---|---|---|
| Độ hút nước | Mức xốp của xương gạch; quyết định dùng trong nhà, ngoài trời, chỗ ẩm | Gạch gốm ốp lát mọi loại |
| Độ bền uốn, lực uốn gãy | Khả năng chịu tải trọng mà không gãy khi lát sàn | Gạch lát nền, đá tấm mỏng |
| Độ chịu mài mòn | Mặt gạch có bị mòn, mất men ở chỗ đi lại nhiều không | Gạch lát nền có men, đá lát sàn |
| Hệ số giãn nở, độ bền hoá học | Gạch có nứt men, bong khi đổi nhiệt độ hay gặp chất tẩy rửa không | Gạch ốp tường bếp, nhà vệ sinh |
| Các chỉ tiêu riêng của đá | Độ bền uốn, khối lượng thể tích, độ hút nước của đá tự nhiên hoặc đá nhân tạo | Đá granite, marble, đá thạch anh nhân tạo |
Những thông số như độ chống trơn, độ phẳng, sai lệch kích thước có thể quan trọng với người dùng nhưng không phải lúc nào cũng là chỉ tiêu bắt buộc trong quy chuẩn. Đừng nhầm phiếu thử đầy đủ chỉ tiêu tiêu chuẩn với phiếu thử phục vụ chứng nhận hợp quy.
Trình tự cho nhà nhập khẩu gạch
Ví dụ giả định: một công ty ở Thành phố Hồ Chí Minh lần đầu nhập gạch porcelain khổ lớn từ một nhà máy nước ngoài. Trình tự hợp lý như sau:
- Trước khi chốt đơn, xin nhà máy bảng thông số và kết quả thử gần nhất cho từng mã; lập bảng phân nhóm theo tạo hình và độ hút nước.
- Hỏi tổ chức chứng nhận được Bộ Xây dựng chỉ định về phương thức được phép cho hàng nhập, cỡ mẫu cho mỗi nhóm, thời gian thử và hồ sơ cần chuẩn bị.
- Khi hàng về, đăng ký kiểm tra nhà nước về chất lượng theo quy định hiện hành, đưa hàng về kho bảo quản nếu được phép, giữ nguyên kiện để lấy mẫu.
- Để tổ chức chứng nhận lấy mẫu ngẫu nhiên theo từng nhóm, niêm phong và lập biên bản. Không tự chọn những hộp đẹp nhất đưa đi thử.
- Nhận giấy chứng nhận, nộp kết quả cho cơ quan kiểm tra, làm thủ tục công bố hợp quy tại Sở Xây dựng theo hướng dẫn.
- In hoặc dán dấu hợp quy lên hộp gạch, cập nhật mã hàng vào hệ thống bán hàng kèm số giấy chứng nhận để showroom tra được ngay.
Nếu nhập đều đặn từ cùng nhà máy, sau vài chuyến nên tính tới phương án chứng nhận theo kiểu có đánh giá nhà máy để giảm thời gian chờ thử từng lô.
Lô màu, gạch loại hai và hàng thanh lý
Gạch có khái niệm lô màu: cùng một mã nhưng sản xuất ở các mẻ khác nhau, màu và kích thước có thể lệch nhẹ. Đây là chuyện thẩm mỹ, không phải chuyện hợp quy. Lô màu không làm thay đổi kết quả chứng nhận nếu xương gạch, quy trình và nơi sản xuất không đổi. Nhưng khi chứng nhận theo lô hàng nhập, hãy hiểu rằng "lô" theo nghĩa chứng nhận là lô hàng nhập, không phải lô màu.
Gạch loại hai, gạch lỗi nhẹ là chỗ dễ vướng. Nhiều nhà máy bán gạch loại hai với giá thấp, kèm điều kiện "không bảo hành". Nếu gạch loại hai vẫn là gạch ốp lát bán ra thị trường để dùng, nó vẫn thuộc diện quy chuẩn. Nhà nhập khẩu không thể lấy lý do "hàng thanh lý" để bỏ qua chứng nhận, và cũng không nên dùng giấy chứng nhận của gạch loại một cho lô gạch loại hai nếu kết quả thử có thể khác.
Hàng tồn kho lâu năm cũng cần xem lại. Gạch nhập từ trước khi QCVN 16:2023/BXD có hiệu lực, chứng nhận theo bản cũ, có thể phải xử lý theo điều khoản chuyển tiếp. Nếu bạn còn những kiện gạch như vậy, hãy đối chiếu điều khoản đó và hỏi Sở Xây dựng trước khi đẩy hàng ra bán.
Đá ốp lát tự nhiên và đá nhân tạo: những rủi ro riêng
Xưởng gia công đá là ai trong chuỗi? Xưởng mua đá khối hoặc đá tấm lớn về cắt, mài, đánh bóng rồi bán đá ốp lát thành phẩm. Khi xưởng đứng tên đưa sản phẩm đá ốp lát ra thị trường, xưởng cần xác định nghĩa vụ hợp quy của mình chứ không dựa vào giấy của mỏ đá.
Đá tự nhiên khác nhau theo từng khối. Cùng tên thương mại nhưng hai khối đá từ hai vỉa có thể cho độ bền uốn và độ hút nước khác nhau. Lấy mẫu phải đại diện, và hồ sơ nên ghi nguồn khối đá để truy được khi có vấn đề.
Đá nhân tạo gốc nhựa là một sản phẩm riêng. Đá thạch anh nhân tạo, đá ốp lát trên cơ sở chất kết dính hữu cơ có tiêu chuẩn và chỉ tiêu riêng. Không gọi chung là "đá" rồi dùng phiếu thử của đá tự nhiên.
An toàn lao động khi gia công. Cắt, mài đá sinh bụi chứa silic tinh thể, đặc biệt với đá thạch anh nhân tạo. Đây không phải chuyện hợp quy sản phẩm nhưng là nghĩa vụ an toàn lao động của xưởng, và thường được đoàn kiểm tra hỏi cùng lúc.
Tấm đá nhập khẩu cắt sẵn. Đá tấm nhập khẩu đã gia công thành phẩm đi theo thủ tục hàng nhập khẩu thuộc diện quy chuẩn: đăng ký kiểm tra, chứng nhận, công bố. Đá khối nhập làm nguyên liệu thì đối chiếu danh mục để xem có thuộc diện không.
Xưởng cắt khổ, in lại mặt gạch: có thành nhà sản xuất mới không
Một số cơ sở mua gạch tấm lớn về cắt thành khổ nhỏ, mài cạnh, hoặc mua gạch trơn về in thêm hoa văn bằng máy in kỹ thuật số rồi nung lại, sau đó bán dưới tên thương mại của mình. Về mặt quy chuẩn, câu hỏi là sản phẩm cuối có còn là sản phẩm đã được chứng nhận hay không. Cắt khổ có thể làm thay đổi kích thước, cạnh và độ bền uốn của viên; in và nung lại có thể làm thay đổi lớp men và độ hút nước.
Nguyên tắc an toàn: khi cơ sở của bạn là bên đứng tên đưa sản phẩm đã biến đổi ra thị trường, hãy coi mình là nhà sản xuất của sản phẩm đó và xác định nghĩa vụ chứng nhận, công bố riêng. Giấy chứng nhận của tấm gạch gốc không tự động bao được sản phẩm sau gia công. Hỏi tổ chức chứng nhận và Sở Xây dựng bằng văn bản nếu bạn chỉ làm những thao tác rất nhỏ như mài cạnh lại vài viên cho công trình.
Ví dụ giả định: một xưởng ở tỉnh Bắc Ninh mua gạch porcelain khổ lớn, cắt thành thanh gạch ốp chân tường và gạch bậc cầu thang, đóng hộp mới và bán cho đại lý. Hộp mới mang tên xưởng, không còn mang tên nhà máy gốc. Trong tình huống này, đại lý nhận hàng sẽ hỏi giấy hợp quy của chính sản phẩm thanh gạch, và xưởng cần có câu trả lời.
Showroom và đại lý: bộ giấy cần có để bán gạch yên tâm
Đại lý gạch không phải làm chứng nhận, nhưng là nơi đoàn kiểm tra thị trường ghé đầu tiên. Đại lý nên có một bìa hồ sơ cho mỗi nhà cung cấp, gồm bản sao giấy chứng nhận hợp quy, thông báo tiếp nhận công bố và danh sách mã gạch thuộc phạm vi mỗi giấy. Khi nhập mã mới, đối chiếu xem mã đó đã nằm trong phạm vi chưa.
Khi khách hàng là nhà thầu, họ thường đòi bộ giấy chất lượng để nộp tư vấn giám sát. Đại lý có sẵn bộ giấy gọn gàng sẽ giao hàng nhanh hơn và tránh việc hàng bị trả về vì thiếu hồ sơ. Ngược lại, nếu nhà cung cấp không đưa được giấy hợp quy cho một mã gạch, đó là dấu hiệu nên tạm ngừng bán mã đó cho tới khi rõ ràng.
Bày gạch không có dấu hợp quy trong showroom, dù chỉ để trưng bày, cũng dễ gây hiểu lầm khi bị kiểm tra. Nếu là hàng mẫu chưa nhập về, ghi rõ là hàng mẫu và không bán.
Câu hỏi thường gặp
Gạch porcelain và gạch ceramic có phải làm chứng nhận riêng không?
Thường là có, vì chúng thuộc các nhóm độ hút nước khác nhau, đôi khi khác cả phương pháp tạo hình. Mỗi nhóm cần mẫu thử và kết luận riêng. Hỏi tổ chức chứng nhận cách gom nhóm cho danh sách mã hàng cụ thể của bạn trước khi gửi mẫu.
Gạch bông xi măng làm thủ công có thuộc diện hợp quy không?
Gạch bông xi măng, gạch terrazzo là những sản phẩm khác gạch gốm, có tiêu chuẩn sản phẩm riêng. Có thuộc diện bắt buộc hay không phải đối chiếu bảng danh mục trong QCVN 16:2023/BXD hiện hành. Nếu không thấy, hỏi Sở Xây dựng bằng văn bản.
Nhập vài chục mét vuông gạch về lát nhà mình có phải làm hợp quy không?
Hàng nhập để tự dùng với số lượng nhỏ có thể thuộc trường hợp không áp dụng hoặc được miễn kiểm tra theo quy định về hàng phi mậu dịch. Ranh giới số lượng và giá trị thay đổi theo văn bản hiện hành, nên hỏi hải quan và cơ quan kiểm tra trước khi đặt hàng.
Showroom có bị phạt nếu nhà cung cấp chưa công bố hợp quy không?
Người bán có trách nhiệm kiểm tra nguồn gốc và dấu hợp quy của hàng mình bán. Nếu bán hàng thuộc diện bắt buộc mà không có dấu và giấy tờ, cửa hàng có thể bị xử lý theo quy định. Mức xử lý cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành.
Giấy chứng nhận của nhà máy nước ngoài có dùng thay cho chứng nhận ở Việt Nam được không?
Không dùng thay trực tiếp được. Chỉ những kết quả được thừa nhận theo thoả thuận hoặc được tổ chức chứng nhận được chỉ định chấp nhận theo quy định mới có giá trị. Phiếu thử của nhà máy là tài liệu tham khảo tốt khi phân nhóm sản phẩm.
Có cần dán dấu hợp quy lên từng viên gạch không?
Thông thường dấu hợp quy được thể hiện trên hộp, kiện đóng gói hoặc tài liệu kèm theo. Một số nhà sản xuất in thêm ở mặt sau viên gạch. Cách gắn phải theo hướng dẫn hiện hành và thống nhất với tổ chức chứng nhận.