Khi bao bì làm bẩn thực phẩm, cơ sở sản xuất thực phẩm là bên chịu trách nhiệm đầu tiên trước người tiêu dùng, dù lỗi nằm ở vật liệu của nhà cung cấp. Vì vậy, khi mua hũ, chai, túi, khay, màng để đóng gói sản phẩm, cơ sở nên đòi bản tự công bố của bao bì, phiếu kiểm nghiệm còn phù hợp và cam kết thông báo khi đổi vật liệu, rồi giữ chúng trong hồ sơ an toàn thực phẩm của mình.
Bài này viết cho chủ cơ sở làm nước chấm, tương ớt, mứt, bánh, chà bông, đồ khô, đồ uống đóng chai, và người phụ trách chất lượng ở xưởng nhỏ. Thủ tục công bố sản phẩm thực phẩm của chính bạn là một việc khác, được viết ở các trang chuyên về an toàn thực phẩm; ở đây chỉ bàn phía bao bì: chọn gì, đòi giấy gì, giữ thế nào.
Mọi quy định viện dẫn ở mức nguyên lý; khi cần kết luận cho một trường hợp cụ thể, đối chiếu văn bản hiện hành và hỏi cơ quan quản lý an toàn thực phẩm ở tỉnh.
Vì sao bao bì là chuyện của cơ sở thực phẩm
Có ba lý do thực tế. Thứ nhất, khi một sản phẩm bị phát hiện nhiễm chất từ bao bì, người tiêu dùng và cơ quan kiểm tra tìm đến tên trên nhãn, tức là bạn. Bạn có thể đòi nhà cung cấp bồi thường sau, nhưng việc thu hồi, giải trình và uy tín thì bạn gánh trước.
Thứ hai, khi tự công bố sản phẩm thực phẩm, bạn phải khai chất liệu bao bì và quy cách bao gói. Điều bạn khai cần khớp với bao bì đang dùng thực tế; đổi sang loại bao bì khác mà không xem lại là một sai lệch giữa hồ sơ và thực tế.
Thứ ba, đoàn kiểm tra an toàn thực phẩm tại cơ sở thường hỏi nguồn gốc nguyên liệu, và bao bì là một loại nguyên liệu đầu vào. Không trình được giấy tờ của bao bì là một điểm yếu dễ bị ghi vào biên bản, kể cả khi sản phẩm của bạn chưa từng có vấn đề.
Ngoài ba lý do đó còn một lý do thương mại: siêu thị, chuỗi cửa hàng tiện lợi và khách hàng xuất khẩu ngày càng hay đòi hồ sơ bao bì khi xét duyệt nhà cung cấp. Cơ sở có sẵn tập giấy tờ gọn gàng thường qua vòng xét duyệt nhanh hơn, và trông chuyên nghiệp hơn hẳn so với cơ sở phải đi xin giấy của từng nhà cung cấp sau khi bị hỏi.
Giấy tờ nên đòi nhà cung cấp bao bì
Danh sách dưới đây là bộ giấy tờ đủ dùng cho phần lớn cơ sở nhỏ. Không phải mục nào cũng bắt buộc theo luật, nhưng mỗi mục đều có lúc cần đến.
| Giấy tờ | Để làm gì | Kiểm gì khi nhận |
|---|---|---|
| Bản sao bản tự công bố của bao bì | Chứng minh bao bì đã đi đúng thủ tục | Tên sản phẩm, vật liệu, bên đứng tên khớp với hàng giao |
| Phiếu kết quả kiểm nghiệm làm căn cứ | Biết bao bì đã thử ở điều kiện nào | Điều kiện thử có bao trùm cách bạn dùng (nóng, chua, béo, có cồn) |
| Hoá đơn, phiếu giao hàng theo lô | Truy được lô bao bì nào dùng cho lô sản phẩm nào | Có mã lô hoặc ngày sản xuất của bao bì |
| Cam kết thông báo khi đổi vật liệu | Không bị bất ngờ khi nhà cung cấp đổi nguồn | Ghi trong hợp đồng hoặc đơn đặt hàng |
| Hướng dẫn sử dụng, giới hạn nhiệt độ | Dùng đúng phạm vi bao bì chịu được | Khớp với quy trình đóng gói của bạn |
| Thông tin mực in, keo ghép (với bao bì in, màng ghép) | Đánh giá rủi ro thôi nhiễm qua lớp | Mực và keo dùng cho bao bì thực phẩm |
Nhà cung cấp làm ăn bài bản thường gửi bộ giấy tờ này không cần hỏi. Nhà cung cấp lúng túng khi bị hỏi là thông tin quan trọng trước khi ký đơn lớn.
Chọn bao bì theo đặc tính sản phẩm
Sản phẩm chua: nước chấm, tương ớt, dưa muối, nước ép. Axit làm kim loại và một số chất dễ thôi ra hơn. Nắp kim loại cần lớp phủ phù hợp; hũ gốm có men màu cần căn cứ về chì, cadimi; chai nhựa phải được thử trong dung dịch mô phỏng đồ chua.
Sản phẩm nhiều dầu: chà bông, mỡ hành, bánh chiên, sốt bơ. Chất béo hoà tan được nhiều phụ gia trong nhựa. Túi, hộp phải có căn cứ trong dung môi mô phỏng chất béo, nhất là khi sản phẩm còn ấm lúc đóng gói.
Sản phẩm chiết rót nóng hoặc thanh trùng trong bao bì. Bao bì phải chịu được nhiệt độ của quy trình, không chỉ nhiệt độ bảo quản. Hỏi nhà cung cấp giới hạn nhiệt và thời gian, đối chiếu với phiếu kiểm nghiệm.
Sản phẩm có cồn: rượu trái cây, rượu ngâm. Cồn hoà tan một số chất tốt hơn nước. Chai nhựa đựng sản phẩm có cồn cần căn cứ trong dung dịch etanol phù hợp; gioăng nắp cũng vậy.
Sản phẩm đông lạnh, sản phẩm khô. Rủi ro thôi nhiễm thấp hơn, nhưng màng phải chịu lạnh không giòn vỡ, túi đồ khô cần chắn ẩm. Đây là yêu cầu chất lượng, nên ghi vào tiêu chí mua hàng.
Khi nhà cung cấp chào bao bì rẻ hơn: năm câu nên hỏi
Rẻ hơn nhờ đâu? Bao bì rẻ hơn thường nhờ màng mỏng hơn, bớt một lớp ghép, pha nhựa tái chế, đổi hạt màu hoặc mực, hoặc đổi nơi sản xuất. Mỗi lý do có ý nghĩa khác nhau với an toàn; hỏi thẳng và yêu cầu trả lời bằng văn bản.
Vật liệu và cấu trúc có giống loại đang dùng không? Nếu khác, bộ giấy tờ của loại cũ không dùng được cho loại mới. Đòi bộ giấy tờ riêng cho sản phẩm mới.
Phiếu kiểm nghiệm của loại mới đã thử ở điều kiện nào? So với đặc tính sản phẩm của bạn: nóng, chua, béo, có cồn. Phiếu thử ở điều kiện nhẹ hơn cách bạn dùng là phiếu chưa đủ.
Có mẫu để chạy thử trên dây chuyền không? Bao bì mới có thể hàn mép khác, chịu nhiệt khác, làm hỏng quy trình đóng gói. Chạy thử một mẻ nhỏ và theo dõi sản phẩm trong suốt thời hạn sử dụng trước khi đổi hẳn.
Ai chịu trách nhiệm nếu lô bao bì mới gây sự cố? Ghi rõ trong hợp đồng. Khoản tiết kiệm trên mỗi chiếc túi rất nhỏ so với chi phí một lần thu hồi sản phẩm.
Bao bì in thương hiệu riêng: ai đứng tên, ai giữ gì
Rất nhiều cơ sở đặt túi zipper, hộp giấy, nhãn màng co in logo riêng. Về nguyên tắc, bên sản xuất bao bì là bên làm ra sản phẩm bao bì và thường đứng tên tự công bố cho nó; cơ sở thực phẩm là bên mua để đóng gói hàng của mình. Cách phân vai cụ thể, nhất là khi bạn tự nhập màng rồi thuê in, thuê ghép, nên thoả thuận trong hợp đồng và hỏi cơ quan tiếp nhận nếu còn băn khoăn.
Điều quan trọng hơn chuyện ai đứng tên là bao bì in riêng thường thay đổi nhiều hơn bao bì trơn: đổi màu mực, đổi cấu trúc màng ghép cho rẻ, đổi xưởng in khi đơn gấp. Mỗi thay đổi đó có thể làm căn cứ kiểm nghiệm cũ không còn đại diện. Đòi xưởng in xác nhận cấu trúc màng và loại mực cho từng đơn, và lưu lại mẫu bao bì của từng lần in.
Ví dụ giả định: một cơ sở làm hạt điều rang muối đổi từ túi màng ghép ba lớp sang túi hai lớp rẻ hơn mà không báo ai. Sản phẩm vẫn bán tốt, nhưng khi đoàn kiểm tra đối chiếu, phiếu kiểm nghiệm và bản công bố của túi đều mô tả cấu trúc cũ. Cơ sở không chứng minh được bao bì đang dùng đạt yêu cầu, dù có thể nó vẫn đạt.
Quy trình duyệt nhà cung cấp bao bì cho xưởng nhỏ
Không cần hệ thống quản lý phức tạp, một quy trình năm bước dưới đây đủ cho phần lớn cơ sở nhỏ:
- Lập danh sách bao bì đang dùng: tên, nhà cung cấp, vật liệu, sản phẩm nào dùng loại nào.
- Với mỗi loại, thu đủ bộ giấy tờ ở bảng trên; loại nào thiếu thì đánh dấu và hẹn nhà cung cấp bổ sung.
- So điều kiện thử trên phiếu kiểm nghiệm với đặc tính sản phẩm và quy trình đóng gói của bạn; loại nào không bao trùm thì đổi nhà cung cấp hoặc đề nghị thử bổ sung.
- Ghi mã lô bao bì vào sổ sản xuất cùng mã lô sản phẩm, để truy được khi có sự cố.
- Mỗi năm, hoặc khi nhà cung cấp báo thay đổi, rà lại danh sách và giấy tờ; lưu mẫu bao bì của các lô quan trọng.
Năm bước này cũng là những gì đoàn kiểm tra muốn thấy khi hỏi về nguồn gốc bao bì. Có sẵn trong một tập hồ sơ, buổi làm việc thường nhẹ nhàng hơn nhiều.
Khi đoàn kiểm tra hỏi về bao bì, hoặc khi có sự cố
Những tình huống hay gặp và cách chuẩn bị:
- Đoàn hỏi nguồn gốc bao bì: trình danh sách bao bì, bộ giấy tờ của từng loại, hoá đơn lô đang dùng.
- Đoàn hỏi vì sao chất liệu bao bì trên hồ sơ công bố thực phẩm khác bao bì thực tế: chuẩn bị giải thích và xem lại hồ sơ công bố của sản phẩm theo quy định về công bố thực phẩm.
- Khách phản ánh sản phẩm có mùi lạ, đổi màu gần bề mặt bao bì: giữ mẫu, tạm dừng lô nghi ngờ, liên hệ nhà cung cấp bao bì, gửi kiểm nghiệm nếu cần.
- Nhà cung cấp bao bì bị phát hiện vật liệu không đạt: rà các lô sản phẩm đã dùng bao bì đó, đánh giá có phải thu hồi không.
- Sự cố có nguy cơ ảnh hưởng sức khoẻ người dùng hoặc có yêu cầu thu hồi: tìm hiểu nghĩa vụ thông báo, thu hồi theo quy định hiện hành; có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) để có hướng xử lý ban đầu trước khi làm việc với luật sư hoặc người làm nghề.
Trong mọi tình huống, hồ sơ truy xuất được từ lô sản phẩm về lô bao bì là thứ giúp khoanh vùng nhanh, giảm số lượng phải thu hồi và cho thấy cơ sở đã làm đúng phần việc của mình.
Câu hỏi thường gặp
Cơ sở thực phẩm có phải tự công bố bao bì mua về không?
Thường là không. Bên sản xuất hoặc nhập khẩu bao bì để bán đứng tên tự công bố. Cơ sở thực phẩm mua về để đóng gói cần giữ bản sao bản công bố, phiếu kiểm nghiệm và chứng từ mua hàng để chứng minh nguồn gốc.
Bao bì nhập khẩu tự dùng để đóng gói sản phẩm của mình có phải tự công bố không?
Bao bì nhập chỉ để phục vụ sản xuất nội bộ, không bán ra thị trường, thường được miễn tự công bố theo quy định hiện hành. Bao bì vẫn phải an toàn và nên có giấy tờ chứng minh vật liệu.
Đổi nhà cung cấp bao bì có phải làm lại hồ sơ gì không?
Phía bao bì, cần thu bộ giấy tờ mới của nhà cung cấp mới. Phía sản phẩm thực phẩm, nếu chất liệu hoặc quy cách bao gói thay đổi so với hồ sơ đã công bố, cần xem quy định về công bố thực phẩm để biết có phải công bố lại không.
Hũ thuỷ tinh nắp thiếc mua ở chợ đầu mối có dùng được không?
Dùng được nếu có nguồn gốc rõ ràng và có căn cứ an toàn cho cả thân thuỷ tinh lẫn nắp kim loại có lớp phủ. Hàng không rõ nguồn, không có giấy tờ là rủi ro, nhất là với sản phẩm chua như dưa muối, tương ớt.
Túi zipper in logo cần giấy tờ gì từ xưởng in?
Nên xin bản tự công bố và phiếu kiểm nghiệm của túi, xác nhận cấu trúc màng ghép và loại mực in, cùng hoá đơn theo lô. Mỗi lần in lại, hỏi xưởng có thay đổi vật liệu hay không.
Bao bì chỉ chạm sản phẩm đã đóng kín bên trong có cần giấy tờ không?
Thùng carton, hộp quà bên ngoài không chạm trực tiếp thực phẩm nên không thuộc diện vật liệu tiếp xúc trực tiếp. Chỉ cần đúng các quy định chung về hàng hoá, nhãn và đóng gói vận chuyển.