Hộp giấy, hộp bã mía, ly giấy, ống hút giấy, đũa tre, thìa gỗ đều là dụng cụ, vật liệu tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm, nên vẫn thuộc phạm vi quản lý an toàn thực phẩm và thủ tục tự công bố khi sản xuất hoặc nhập khẩu để bán. Điểm khác với nhựa hay gốm sứ là nhóm quy chuẩn 12 của Bộ Y tế, tại thời điểm viết, có các phần riêng cho nhựa tổng hợp, cao su, kim loại và thuỷ tinh – gốm sứ – tráng men, nhưng chưa có phần riêng cho giấy, bã mía, tre, gỗ.
Khoảng trống này không có nghĩa là "không cần làm gì". Nó có nghĩa là bạn phải xác định kỹ hơn: lớp nào thật sự chạm thức ăn (rất nhiều hộp giấy có lớp tráng nhựa), chất phụ gia nào được dùng để chống thấm, chống mốc, tẩy trắng, và chỉ tiêu kiểm nghiệm nào được cơ quan tiếp nhận chấp nhận.
Bài viết dành cho xưởng bột giấy đúc, xưởng đũa tre, người nhập khẩu bao bì "xanh" và chủ quán đặt bao bì riêng. Văn bản về vật liệu tiếp xúc thực phẩm và về nhựa dùng một lần đều đang thay đổi, nên luôn đối chiếu bản hiện hành và hỏi trước cơ quan tiếp nhận.
Bao bì "xanh" vẫn là vật liệu tiếp xúc thực phẩm
Làn sóng giảm nhựa dùng một lần khiến nhiều quán đồ uống, quán cơm, bếp giao hàng chuyển sang hộp bã mía, ly giấy, ống hút giấy, đũa tre, muỗng gỗ. Cùng lúc, nhiều xưởng nhỏ và người nhập khẩu tham gia thị trường này với tâm lý vật liệu tự nhiên thì an toàn sẵn. Đây là chỗ dễ trượt nhất.
Vật liệu tự nhiên hiếm khi đi thẳng từ cây ra bàn ăn. Bột giấy được tẩy, được thêm chất chống thấm nước và dầu để hộp không mềm khi đựng canh. Tre được ngâm, luộc, sấy, đôi khi xông hoặc ngâm hoá chất để trắng và chống mốc. Ly giấy được tráng một lớp nhựa mỏng ở mặt trong. Mỗi bước đó thêm vào một thứ có thể đi sang thức ăn, nhất là khi thức ăn nóng, béo hoặc chua.
Vì thế, câu hỏi đúng không phải "giấy có an toàn không", mà là "sản phẩm cụ thể này có những chất gì ở lớp tiếp xúc, và có căn cứ nào chứng minh chúng không thôi ra quá mức". Người đứng tên sản xuất hoặc nhập khẩu vẫn phải trả lời câu hỏi đó trước khi tự công bố.
Khi quy chuẩn chưa có phần riêng: xác định căn cứ thế nào
Bắt đầu từ lớp tiếp xúc, không phải từ tên sản phẩm. Ly giấy có lớp tráng PE thì mặt trong chạm đồ uống là nhựa, và phần đó đối chiếu được theo quy chuẩn nhựa. Hộp giấy tráng PLA cũng vậy, dù PLA là nhựa sinh học; hỏi phòng thử nghiệm cách đối chiếu cho loại nhựa này.
Với phần không tráng, hỏi cơ quan tiếp nhận về chỉ tiêu được chấp nhận. Gửi văn bản mô tả sản phẩm, vật liệu, chất phụ gia đã dùng và cách dùng, đề nghị hướng dẫn chỉ tiêu kiểm nghiệm. Giữ văn bản trả lời trong hồ sơ.
Tham khảo những chỉ tiêu phòng thử nghiệm thường đề xuất. Với giấy và bột giấy đúc, các chỉ tiêu hay được nhắc là kim loại nặng, formaldehyd, chất tăng trắng huỳnh quang, và chỉ tiêu liên quan chất chống thấm nếu có. Với tre, gỗ, thường thêm lưu huỳnh dioxit, chất chống mốc và vi sinh. Danh mục cụ thể do phòng thử nghiệm đề xuất và cơ quan tiếp nhận chấp nhận.
Ghi rõ căn cứ trên bản tự công bố. Bản công bố phải nói được sản phẩm đối chiếu theo quy chuẩn nào (cho lớp tráng nhựa) hoặc theo căn cứ nào khác (cho phần giấy, tre). Ghi chung chung "đạt tiêu chuẩn an toàn" là không đủ.
Sản phẩm, lớp tiếp xúc và điểm cần soát
Bảng dưới gom những sản phẩm hay gặp trong nhóm này. Cột cuối là điểm cần hỏi nhà sản xuất và phòng thử nghiệm, không phải kết luận về an toàn của một sản phẩm cụ thể.
| Sản phẩm | Lớp chạm thức ăn | Điểm cần soát |
|---|---|---|
| Ly giấy, tô giấy đựng canh | Thường là lớp tráng nhựa PE hoặc PLA | Căn cứ cho lớp tráng; nhiệt độ đồ uống, món nước tối đa |
| Hộp bã mía, bột giấy đúc | Bột giấy, có thể chứa chất chống thấm nước và dầu | Loại chất chống thấm; dùng cho đồ nóng nhiều dầu, lò vi sóng hay không |
| Giấy gói bánh mì, giấy lót khay | Giấy, có thể có lớp phủ chống dính | Giấy tái chế hay nguyên sinh; mực in nếu in mặt trong |
| Ống hút giấy | Giấy cuộn và keo dán | Loại keo, độ bền khi ngâm lâu trong đồ uống chua |
| Đũa tre, que xiên, muỗng gỗ dùng một lần | Tre, gỗ đã xử lý | Chất tẩy trắng, chống mốc; độ ẩm khi đóng gói |
| Thớt gỗ, thớt tre ghép | Gỗ, tre, keo ghép, dầu xử lý bề mặt | Loại keo và dầu hoàn thiện; nứt tách giữ cặn bẩn |
Những sản phẩm có in hình, in logo ở mặt trong hoặc ở vành miệng cốc cần thêm câu hỏi về mực in. Mặt ngoài in đẹp không sao, nhưng mực ở chỗ môi chạm hoặc thức ăn chạm là chuyện khác.
Chất chống thấm dầu và giấy tái chế: hai điểm nóng
Để hộp giấy, hộp bã mía không bị dầu thấm qua, một số nhà sản xuất dùng chất chống thấm gốc flo. Nhóm hoá chất này thuộc họ chất bền vững trong môi trường mà nhiều thị trường đang hạn chế mạnh trong bao bì thực phẩm. Nếu bạn xuất khẩu hoặc bán cho khách hàng là chuỗi quốc tế, đây thường là câu hỏi đầu tiên họ đặt ra; nếu bán trong nước, đây vẫn là điểm nên hỏi nhà cung cấp và ghi lại câu trả lời.
Giấy tái chế là một điểm nóng khác. Giấy thu hồi có thể mang theo mực in, keo, dầu khoáng từ vật liệu cũ, và những chất này dễ đi sang thực phẩm khô, béo trong thời gian dài. Vì vậy nhiều nhà sản xuất chỉ dùng giấy tái chế cho lớp ngoài, còn lớp chạm thức ăn là giấy nguyên sinh hoặc có lớp ngăn. Hỏi rõ cấu tạo trước khi đặt hàng.
Với cả hai điểm, quy chuẩn Việt Nam có thể chưa có chỉ tiêu riêng tại thời điểm bạn làm hồ sơ. Điều đó không ngăn bạn chọn vật liệu an toàn hơn, ghi rõ trong hợp đồng mua hàng và đòi giấy tờ xác nhận. Khi văn bản mới ban hành, doanh nghiệp đã có hồ sơ vật liệu rõ ràng sẽ điều chỉnh nhanh hơn rất nhiều.
Làm hồ sơ cho một xưởng hộp bã mía
Ví dụ giả định: một xưởng ở Đồng Nai sản xuất hộp bã mía ba ngăn và tô có nắp để bán cho quán cơm, bếp giao hàng. Trình tự làm gọn:
- Ghi lại công thức bột: tỷ lệ bã mía, bột giấy khác nếu có, chất chống thấm nước, chất chống thấm dầu, chất trợ ép; tên và nhà cung cấp từng chất.
- Xác định cách dùng sẽ ghi trên nhãn: đồ nóng, đồ nhiều dầu, có dùng lò vi sóng, thời gian đựng tối đa.
- Gửi văn bản hỏi cơ quan tiếp nhận ở tỉnh về chỉ tiêu kiểm nghiệm phù hợp, kèm mô tả trên.
- Gửi mẫu cho phòng thử nghiệm đủ điều kiện theo danh mục chỉ tiêu đã thống nhất.
- Soạn bản tự công bố ghi rõ vật liệu và căn cứ, nộp cho cơ quan được chỉ định.
- Lưu công thức bột theo lô, hoá đơn nguyên liệu, phiếu kiểm nghiệm; khi đổi chất chống thấm, xem lại căn cứ trước khi sản xuất lô mới.
Nắp hộp làm bằng nhựa PET trong là một vật liệu khác; nếu bán kèm, nắp cần căn cứ theo quy chuẩn nhựa và nằm trong cùng bản công bố của sản phẩm.
Đồ tre, gỗ dùng nhiều lần: khác đồ dùng một lần ở đâu
Đũa tre dùng một lần, que xiên, muỗng gỗ trong hộp cơm giao hàng có vòng đời vài phút. Thớt gỗ, khay tre, muôi gỗ, hộp cơm gỗ thì được dùng hàng trăm lần, được rửa bằng nước nóng và chất tẩy rửa, phơi khô rồi dùng lại. Vì vậy câu hỏi an toàn với hai nhóm này khác nhau.
Với đồ dùng một lần, trọng tâm là những gì còn sót từ quá trình xử lý: chất tẩy trắng, chất chống mốc, độ ẩm khi đóng gói làm nấm mốc phát triển trong túi. Với đồ dùng nhiều lần, trọng tâm chuyển sang keo ghép (thớt ghép thanh, khay tre ép), dầu hoặc sơn hoàn thiện bề mặt, và độ bền của chúng sau nhiều lần rửa. Một lớp sơn bóng đẹp lúc mới mua nhưng bong tróc sau vài tháng là lớp sơn đang đi vào thức ăn.
Khi làm hồ sơ, nên mô tả rõ sản phẩm thuộc nhóm nào và cách làm sạch khuyến nghị, để phòng thử nghiệm và cơ quan tiếp nhận đề xuất chỉ tiêu phù hợp. Hướng dẫn tiếng Việt cho đồ gỗ dùng nhiều lần nên nói rõ có dùng được máy rửa bát không, có ngâm nước lâu được không, và khi nào nên thay; đó vừa là thông tin an toàn vừa giúp giảm khiếu nại.
Tuyên bố môi trường: tách khỏi hồ sơ an toàn
Bao bì nhóm này thường được bán bằng các tuyên bố môi trường. Một số điểm nên giữ cho đúng:
- "Phân huỷ sinh học", "phân huỷ hoàn toàn", "làm phân bón được" là tuyên bố về môi trường, cần căn cứ thử nghiệm riêng; chúng không chứng minh gì về an toàn thực phẩm.
- Ngược lại, đạt an toàn thực phẩm không có nghĩa là thân thiện môi trường. Hai hồ sơ nên tách bạch.
- Ly giấy tráng nhựa không phải là "không nhựa"; ghi như vậy là gây hiểu nhầm cho người mua.
- Nhãn sinh thái, chứng nhận môi trường của tổ chức nước ngoài chỉ nên in khi sản phẩm thật sự được cấp và còn hiệu lực.
- Chính sách về nhựa dùng một lần và trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất là mảng pháp luật môi trường; theo dõi riêng nếu bạn sản xuất hoặc nhập khẩu số lượng lớn.
Giữ lời quảng cáo ở mức có căn cứ là cách bảo vệ thương hiệu tốt nhất khi khách hàng ngày càng hay hỏi lại.
Câu hỏi thường gặp
Hộp bã mía có phải tự công bố không?
Có, nếu bạn sản xuất hoặc nhập khẩu để bán làm hộp đựng thực phẩm. Hộp bã mía là vật liệu chứa đựng tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm. Vì chưa có phần quy chuẩn riêng, hỏi cơ quan tiếp nhận về chỉ tiêu kiểm nghiệm được chấp nhận trước khi gửi mẫu.
Ly giấy tráng PE kiểm nghiệm theo quy chuẩn nào?
Lớp tráng PE là phần chạm đồ uống nên đối chiếu được theo quy chuẩn nhựa tổng hợp tiếp xúc thực phẩm. Phần giấy và keo dán nên hỏi phòng thử nghiệm và cơ quan tiếp nhận về chỉ tiêu bổ sung nếu cần.
Đũa tre dùng một lần nhập khẩu có cần kiểm tra không?
Đũa tre dùng một lần là dụng cụ tiếp xúc thực phẩm, nên người nhập khẩu tự công bố và lô hàng thuộc diện kiểm tra an toàn thực phẩm nhập khẩu nếu không được miễn. Hỏi trước về chỉ tiêu liên quan đến chất tẩy trắng, chống mốc.
Ống hút giấy bị mềm trong đồ uống có phải hàng không đạt?
Độ bền khi ngâm là chất lượng sử dụng, không phải chỉ tiêu an toàn vệ sinh. Tuy vậy, ống hút tan rã nhanh có thể làm keo và sợi giấy đi vào đồ uống, nên đây là dấu hiệu nên hỏi nhà sản xuất về loại keo và căn cứ kiểm nghiệm.
Hộp giấy in logo của quán thì ai tự công bố?
Thường là bên sản xuất hộp đứng tên tự công bố cho sản phẩm hộp, còn quán là bên mua. Nếu quán đặt hàng riêng, nên thoả thuận rõ trong hợp đồng và xin bản sao bản công bố cùng phiếu kiểm nghiệm. Trường hợp đặc biệt hỏi cơ quan tiếp nhận.
Thớt gỗ handmade bán online có cần làm hồ sơ không?
Thớt là dụng cụ tiếp xúc trực tiếp thực phẩm, nên người sản xuất để bán vẫn thuộc diện tự công bố. Chú ý loại keo ghép và dầu hoàn thiện bề mặt; hỏi cơ quan tiếp nhận ở tỉnh về chỉ tiêu phù hợp với quy mô sản xuất thủ công.