Xi măng poóc lăng, xi măng poóc lăng hỗn hợp và các loại xi măng thông dụng khác thuộc nhóm vật liệu phải chứng nhận hợp quy theo QCVN 16:2023/BXD; clinker và một số phụ gia khoáng như tro bay, xỉ hạt lò cao dùng cho xi măng và bê tông cũng nằm trong phạm vi quản lý. Người phải làm là nhà máy, trạm nghiền và nhà nhập khẩu, không phải đại lý hay chủ nhà mua bao xi măng.
Ở góc thủ tục, xi măng có ba đặc điểm khiến nó khác gạch hay kính: sản phẩm là bột, chất lượng phụ thuộc mạnh vào nguyên liệu đầu vào và tỷ lệ phối trộn, và hàng có hạn dùng thực tế vì hút ẩm. Ba điều đó chi phối cách lấy mẫu, cách giám sát và những lỗi mà trạm nghiền nhỏ hay mắc. Danh mục chính xác từng loại xi măng, phụ gia và chỉ tiêu bắt buộc, bạn đối chiếu bảng trong bản quy chuẩn hiện hành.
Những sản phẩm trong chuỗi xi măng cần để ý
Không phải mọi thứ đi vào lò hay vào máy nghiền đều phải hợp quy. Với người làm thủ tục, chuỗi sản phẩm nên được tách thành các nhóm sau:
- Xi măng thành phẩm bán bao hoặc bán rời: xi măng poóc lăng, xi măng poóc lăng hỗn hợp, xi măng bền sun phát, xi măng xây trát và các loại khác có tên trong danh mục.
- Clinker xi măng khi được mua bán như một hàng hoá, kể cả nhập khẩu để trạm nghiền nghiền ra xi măng.
- Phụ gia khoáng như tro bay từ nhà máy nhiệt điện, xỉ hạt lò cao từ nhà máy thép, khi được bán làm phụ gia cho xi măng hoặc bê tông. Tro xỉ dùng san lấp đi theo quy định khác về chất thải và vật liệu san lấp.
- Phụ gia hoá học cho bê tông như phụ gia giảm nước, phụ gia chậm đông kết: kiểm tra trong danh mục hiện hành xem loại của bạn có thuộc diện không.
- Nguyên liệu thô như đá vôi, đất sét, thạch cao tự nhiên dùng làm nguyên liệu nội bộ: thường không phải hợp quy như hàng hoá, nhưng chất lượng của chúng quyết định kết quả thử xi măng thành phẩm.
Nếu bạn vừa bán xi măng vừa bán tro bay, đó là hai sản phẩm với hai giấy chứng nhận và hai lần công bố. Gộp chung trong một hồ sơ là lỗi hay bị trả.
Nhà máy lớn và trạm nghiền nhỏ: cùng quy chuẩn, khác rủi ro
Nhà máy xi măng lò quay thường có phòng thí nghiệm riêng, hệ thống kiểm soát chất lượng theo ca và kinh nghiệm làm chứng nhận lâu năm. Với họ, chứng nhận theo kiểu có đánh giá quá trình sản xuất là việc định kỳ. Rủi ro chính nằm ở giai đoạn thay đổi: đổi nguồn clinker, đổi tỷ lệ phụ gia để giảm giá thành, đổi nhà máy gia công đóng bao.
Trạm nghiền nhỏ mua clinker và phụ gia về nghiền là nhóm dễ vướng hơn. Clinker có thể lấy từ nhiều nguồn trong năm, mỗi nguồn cho cường độ khác nhau. Phòng thí nghiệm của trạm thường thiếu thiết bị, nên trạm phụ thuộc kết quả thuê ngoài. Nếu hồ sơ chứng nhận ghi một nguồn clinker mà thực tế trạm dùng ba nguồn luân phiên, giấy chứng nhận không phản ánh hàng thật.
Ví dụ giả định: một trạm nghiền ở tỉnh Ninh Bình có giấy chứng nhận theo kiểu cho xi măng poóc lăng hỗn hợp, sau đó chuyển phần lớn clinker sang một nguồn mới rẻ hơn mà không báo tổ chức chứng nhận. Mẫu lấy khi giám sát cho cường độ thấp hơn mức công bố. Hệ quả có thể là giấy bị đình chỉ, các lô đã giao phải xem xét lại. Bài học là mọi thay đổi nguồn nguyên liệu chính cần được ghi nhận và báo trước.
Chỉ tiêu và phép thử hay được nhắc khi chứng nhận xi măng
Bảng dưới gom những nhóm chỉ tiêu mà người làm xi măng thường gặp trong phiếu thử. Chỉ tiêu nào bắt buộc với loại xi măng nào và mức yêu cầu bao nhiêu phải đọc trong quy chuẩn và tiêu chuẩn sản phẩm được dẫn chiếu.
| Nhóm chỉ tiêu | Ý nghĩa với người dùng | Lỗi hay gặp ở khâu lấy mẫu, thử |
|---|---|---|
| Cường độ nén theo tuổi | Quyết định mác xi măng ghi trên bao, ảnh hưởng thẳng tới bê tông | Mẫu lấy ở đầu ca khi máy nghiền chưa ổn định |
| Thời gian đông kết | Đông kết quá nhanh khó thi công, quá chậm làm chậm tiến độ | Mẫu để lâu, hút ẩm trước khi thử |
| Độ ổn định thể tích | Xi măng nở không đều gây nứt sau khi đông cứng | Bảo quản mẫu sai điều kiện |
| Độ mịn | Ảnh hưởng tốc độ phát triển cường độ và lượng nước | Mẫu không trộn đều trước khi chia |
| Thành phần hoá như hàm lượng một số oxit, mất khi nung | Phản ánh chất lượng clinker và tỷ lệ phụ gia | Lấy mẫu không đại diện cho cả lô |
Nếu kết quả thử của trạm và của phòng thử nghiệm được chỉ định chênh nhau nhiều, hãy xem lại quy trình lấy mẫu trước khi nghi ngờ phòng thử nghiệm.
Trình tự làm chứng nhận và công bố cho một trạm nghiền
Đây là trình tự công việc phía doanh nghiệp, áp dụng cho trạm đã đi vào sản xuất ổn định:
- Rà danh mục sản phẩm đang bán: mỗi loại xi măng, mỗi mác ghi trên bao là một dòng cần chứng nhận.
- Chuẩn hoá hồ sơ nội bộ: nguồn clinker, nguồn phụ gia, tỷ lệ phối trộn, quy trình nghiền, cách kiểm tra theo ca, sổ ghi kết quả thử nội bộ.
- Chọn tổ chức chứng nhận trong danh sách được Bộ Xây dựng chỉ định cho xi măng; xin báo giá, lịch đánh giá và danh sách tài liệu cần chuẩn bị.
- Đón đoàn đánh giá và lấy mẫu điển hình. Người phụ trách chất lượng nên có mặt khi niêm phong mẫu và ký biên bản.
- Nhận giấy chứng nhận, kiểm từng chi tiết, rồi nộp hồ sơ công bố hợp quy tại Sở Xây dựng nơi trạm đăng ký theo hướng dẫn.
- In dấu hợp quy lên bao xi măng cùng các thông tin nhãn bắt buộc; với xi măng rời, thể hiện dấu trên phiếu xuất và tài liệu kèm theo.
- Lập lịch giám sát định kỳ và lịch báo trước cho mọi thay đổi nguyên liệu chính.
Xi măng và clinker nhập khẩu
Xi măng nhập khẩu vào Việt Nam không nhiều so với sản xuất trong nước, nhưng clinker và một số phụ gia thì vẫn có giao dịch qua biên giới. Hàng nhập thuộc diện quy chuẩn phải đăng ký kiểm tra nhà nước về chất lượng, chứng nhận theo phương thức quy chuẩn cho phép, rồi công bố hợp quy. Thủ tục hải quan và thuế để bộ phận xuất nhập khẩu xử lý theo quy định riêng.
Với hàng rời chở bằng tàu, định nghĩa lô và cách lấy mẫu là chỗ khó. Lấy mẫu ở một hầm tàu không đại diện cho cả tàu. Nên đề nghị tổ chức chứng nhận lập phương án lấy mẫu trước khi tàu cập cảng, có xác nhận của nhà nhập khẩu, để không phải lấy mẫu lại khi hàng đã dỡ xuống kho.
Tro bay và xỉ từ nước ngoài còn có thêm câu hỏi về quy định nhập khẩu phế liệu và chất thải. Trước khi ký hợp đồng mua, kiểm xem mặt hàng có được nhập khẩu làm nguyên liệu hay không và cần điều kiện gì về môi trường. Câu hỏi này thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, không phải Bộ Xây dựng.
Bê tông thương phẩm, vữa khô trộn sẵn: ranh giới với xi măng
Trạm trộn bê tông thương phẩm dùng xi măng hợp quy làm nguyên liệu, nhưng bê tông tươi giao bằng xe bồn được quản lý theo hướng khác: chất lượng bê tông được kiểm soát qua thiết kế cấp phối, lấy mẫu tại công trình và nghiệm thu theo quy định về quản lý chất lượng công trình xây dựng. Trạm trộn vì thế cần giữ bộ giấy hợp quy của xi măng, cát, phụ gia đầu vào, còn việc chứng nhận hợp quy cho bản thân bê tông tươi thì đối chiếu danh mục hiện hành.
Vữa khô trộn sẵn đóng bao, keo dán gạch gốc xi măng và vữa chít mạch là những sản phẩm nhìn giống xi măng nhưng là sản phẩm khác, có tiêu chuẩn sản phẩm riêng. Có loại nằm trong danh mục quy chuẩn, có loại không. Xưởng vừa nghiền xi măng vừa đóng bao vữa khô nên tách rõ từng dòng sản phẩm trong hồ sơ chất lượng để không bị hỏi vì sao bao vữa mang dấu hợp quy của xi măng.
Ví dụ giả định: một xưởng ở tỉnh Đồng Nai mua xi măng hợp quy về phối trộn với cát nghiền và phụ gia, đóng bao bán dưới tên vữa xây trát. Giấy hợp quy của xi măng đầu vào không thay được việc xác định nghĩa vụ cho sản phẩm vữa mà xưởng làm ra. Xưởng cần tra riêng sản phẩm vữa trong danh mục và tiêu chuẩn áp dụng.
Hồ sơ và mẫu lưu cần giữ ở nhà máy, trạm nghiền
Khi Sở Xây dựng hay đoàn kiểm tra liên ngành đến, câu hỏi đầu tiên thường là "cho xem hồ sơ của lô này". Bộ hồ sơ tối thiểu nên có:
- Bản sao giấy chứng nhận hợp quy và thông báo tiếp nhận công bố cho từng loại xi măng đang bán.
- Sổ theo dõi nguồn clinker và phụ gia theo ngày nhập, kèm phiếu kết quả thử của bên bán hoặc của phòng thử nghiệm.
- Sổ kết quả thử nội bộ theo ca hoặc theo lô xuất xưởng, ghi rõ người lấy mẫu và người thử.
- Mẫu lưu của từng lô xuất xưởng trong thời gian quy định nội bộ, đóng kín, ghi ký hiệu lô, để đối chứng khi có khiếu nại.
- Biên bản các đợt giám sát của tổ chức chứng nhận và cách đã khắc phục những điểm bị nhắc.
- Hồ sơ khiếu nại của khách hàng và cách xử lý, kể cả khiếu nại cuối cùng xác định không do xi măng.
Mẫu lưu là thứ rẻ nhất mà giá trị nhất khi có tranh chấp chất lượng ở công trình. Không có mẫu lưu, nhà máy gần như không còn cách chứng minh lô hàng của mình đạt lúc xuất xưởng.
Câu hỏi thường gặp
Đại lý bán xi măng có phải làm chứng nhận hợp quy không?
Không. Đại lý chỉ cần nhập hàng có dấu hợp quy, giữ bản sao giấy chứng nhận và thông báo tiếp nhận công bố của nhà máy hoặc nhà nhập khẩu. Đại lý tự sang chiết, đóng bao lại dưới tên mình thì khi đó đã thành người đưa sản phẩm ra thị trường và phải xem lại nghĩa vụ.
Xi măng bán rời bằng xe bồn gắn dấu hợp quy ở đâu?
Xi măng rời không gắn dấu được lên sản phẩm, nên dấu hợp quy và các thông tin bắt buộc được thể hiện trên phiếu xuất kho, phiếu giao hàng hoặc tài liệu đi kèm từng chuyến. Cách thể hiện cụ thể nên thống nhất với tổ chức chứng nhận.
Tro bay bán cho trạm trộn bê tông có cần hợp quy không?
Nếu tro bay được bán làm phụ gia khoáng cho bê tông hoặc xi măng và loại đó nằm trong danh mục của quy chuẩn hiện hành, thì có. Tro bay xử lý làm vật liệu san lấp đi theo quy định khác. Đối chiếu bảng danh mục và mục đích sử dụng ghi trong hợp đồng.
Trạm nghiền đổi nguồn clinker có phải làm lại chứng nhận không?
Đổi nguồn nguyên liệu chính có thể làm sản phẩm không còn đúng với kết quả đánh giá ban đầu. Hãy báo tổ chức chứng nhận trước khi đổi; họ sẽ quyết định có cần thử lại, đánh giá bổ sung hay cấp lại giấy. Tự đổi mà không báo là rủi ro khi giám sát.
Xi măng quá hạn dùng ghi trên bao còn được bán không?
Xi măng hút ẩm theo thời gian nên chất lượng có thể giảm dù giấy chứng nhận còn hiệu lực. Bán hàng đã quá thời hạn sử dụng khuyến cáo là rủi ro về chất lượng và trách nhiệm với người mua. Nên quản lý kho theo nguyên tắc nhập trước xuất trước.
Mác xi măng ghi trên bao có phải do nhà máy tự đặt không?
Mác là cách gọi theo cường độ nén danh định của loại xi măng trong tiêu chuẩn sản phẩm. Nhà máy chọn sản xuất loại nào, nhưng kết quả thử phải đạt mức yêu cầu của loại đã ghi. Ghi mác cao hơn kết quả thử thật là vi phạm về ghi nhãn và chất lượng.