Gạch xây gồm gạch đất sét nung, gạch bê tông (thường gọi gạch block, gạch không nung xi măng cốt liệu) và sản phẩm bê tông khí chưng áp (gạch AAC) đều nằm trong nhóm vật liệu xây thuộc phạm vi QCVN 16:2023/BXD. Xưởng sản xuất phải được chứng nhận hợp quy cho từng loại, công bố tại Sở Xây dựng và gắn dấu hợp quy trước khi bán. Danh mục chính xác từng loại gạch và chỉ tiêu bắt buộc, bạn đối chiếu bảng trong bản quy chuẩn hiện hành.
Gạch không nung là ngành có rất nhiều xưởng nhỏ, máy ép mua sẵn, cấp phối học từ người bán máy, bán cho công trình dân dụng trong bán kính vài chục cây số. Chính quy mô đó làm nhiều chủ xưởng nghĩ thủ tục hợp quy chỉ dành cho nhà máy lớn. Bài này viết cho chủ xưởng nhỏ: phải làm gì, chỗ nào hay trượt khi thử, và hồ sơ tối thiểu cần giữ để không bị đình sản xuất khi đoàn kiểm tra đến.
Ba nhóm gạch xây và điểm khác nhau khi làm hợp quy
Mỗi nhóm có tiêu chuẩn sản phẩm riêng và các chỉ tiêu được quy chuẩn dẫn chiếu. Bảng dưới chỉ nêu đặc điểm ảnh hưởng tới thủ tục, không thay cho bảng chỉ tiêu trong quy chuẩn.
| Nhóm | Đặc điểm sản xuất | Chỗ hay trượt khi thử | Ghi chú thủ tục |
|---|---|---|---|
| Gạch bê tông (block đặc, block rỗng, gạch ống không nung) | Ép rung xi măng với cốt liệu như mạt đá, cát, xỉ, tro; dưỡng hộ tự nhiên | Cường độ nén không đều giữa các mẻ, độ hút nước cao khi thiếu xi măng | Mỗi mác và kích thước chính nên được khai rõ trong phạm vi chứng nhận |
| Bê tông khí chưng áp (AAC) | Dây chuyền chưng áp, sản phẩm nhẹ, có khối lượng thể tích phân cấp | Khối lượng thể tích lệch cấp đã công bố, co khô | Thường là nhà máy quy mô vừa, có phòng thí nghiệm nội bộ |
| Gạch đất sét nung | Tạo hình đất sét, sấy, nung trong lò tuynel hoặc lò cải tiến | Cường độ nén thấp ở viên non lửa, độ hút nước cao | Một lò có nhiều vùng nhiệt, mẫu phải lấy đại diện |
Gạch xi măng cốt liệu làm thủ công tại công trình, không bán ra thị trường, là chuyện quản lý chất lượng công trình chứ không phải hợp quy hàng hoá. Nhưng chỉ cần bán cho bên khác, xưởng đó đã là người đưa sản phẩm ra thị trường.
Vì sao xưởng nhỏ hay trượt chỉ tiêu cường độ
Cường độ nén của gạch bê tông phụ thuộc trước hết vào tỷ lệ xi măng, chất lượng cốt liệu, lực ép và thời gian dưỡng hộ. Ở xưởng nhỏ, cả bốn yếu tố đều dao động. Giá xi măng tăng thì có người giảm tỷ lệ, mạt đá đổi nguồn thì cấp phối hạt đổi, máy ép mòn khuôn thì lực ép không đều, đơn hàng gấp thì gạch xuất khi chưa đủ ngày dưỡng hộ.
Kết quả là cùng một xưởng, mẫu lấy tháng này đạt, tháng sau trượt. Với chứng nhận theo kiểu có giám sát, một lần trượt khi giám sát có thể dẫn tới phải khắc phục và thử lại, thậm chí bị đình chỉ giấy. Đây là lý do việc ghi sổ cấp phối từng mẻ và thời gian dưỡng hộ không phải hình thức, mà là cách duy nhất để xưởng biết vì sao mẫu trượt.
Ví dụ giả định: một xưởng ở tỉnh Phú Thọ ép gạch block rỗng, đơn hàng dồn vào mùa khô nên giao gạch sau vài ngày ép. Mẫu giám sát lấy ngay tại bãi cho cường độ thấp hơn mác công bố. Xưởng có sổ ghi ngày ép, nên chứng minh được mẫu lấy từ gạch chưa đủ tuổi, nhưng vẫn phải sửa quy trình xuất hàng. Không có sổ, xưởng không có gì để giải trình.
Các bước làm hợp quy cho một xưởng gạch không nung
Áp dụng cho xưởng đã có đăng ký kinh doanh, đã sản xuất ổn định một thời gian:
- Chốt danh sách sản phẩm sẽ bán: loại gạch, kích thước, mác cường độ. Bớt những quy cách bán lẻ tẻ nếu không định duy trì.
- Viết lại cấp phối chuẩn cho từng sản phẩm, ghi nguồn xi măng (kèm giấy hợp quy của xi măng), nguồn cốt liệu, tỷ lệ nước, thời gian dưỡng hộ tối thiểu trước khi xuất.
- Lập sổ sản xuất theo mẻ: ngày ép, mã sản phẩm, số lượng, người phụ trách; sổ kiểm tra nội bộ như cân thử, đo kích thước, quan sát nứt vỡ.
- Liên hệ tổ chức chứng nhận được Bộ Xây dựng chỉ định cho gạch xây; hỏi phương thức, lịch đánh giá xưởng, quy cách mẫu.
- Đón đoàn đánh giá, để họ lấy mẫu ngẫu nhiên tại bãi thành phẩm đã đủ tuổi dưỡng hộ, có người của xưởng chứng kiến niêm phong.
- Nhận giấy chứng nhận, công bố hợp quy tại Sở Xây dựng nơi xưởng hoạt động, rồi gắn dấu hợp quy trên kiện gạch hoặc phiếu giao hàng.
- Duy trì sổ sách, chuẩn bị cho các đợt giám sát định kỳ; báo trước khi đổi máy ép, đổi nguồn cốt liệu chính hoặc đổi địa điểm.
Lò gạch đất sét nung: những câu hỏi ngoài hợp quy
Lò của bạn có được phép hoạt động không? Trước khi nói chuyện hợp quy, lò gạch nung phải đáp ứng các yêu cầu về công nghệ lò, môi trường và quy hoạch sản xuất vật liệu xây dựng của địa phương. Nhiều địa phương đã có lộ trình chấm dứt lò thủ công. Kiểm tra với Sở Xây dựng và cơ quan môi trường cấp tỉnh.
Mẫu phải đại diện cho cả lò. Trong một mẻ nung, viên ở vùng nhiệt cao và vùng nhiệt thấp khác nhau rõ. Lấy mẫu chỉ ở vùng tốt cho kết quả đẹp nhưng không phản ánh hàng giao cho khách.
Phân loại viên trước khi xuất. Viên non lửa, viên quá lửa nên được loại ra hoặc bán với mục đích khác, ghi rõ. Trộn lẫn vào lô gạch mang dấu hợp quy là rủi ro khi bị lấy mẫu trên thị trường.
Nguyên liệu đất sét. Đất sét khai thác hay mua về phải có nguồn hợp pháp. Đây là câu hỏi đoàn kiểm tra liên ngành hay đặt cùng với câu hỏi về chất lượng.
Gạch bê tông khí chưng áp và tấm tường nhẹ
Gạch AAC và các loại tấm tường nhẹ thường do nhà máy quy mô vừa sản xuất, có dây chuyền chưng áp và phòng thí nghiệm. Thủ tục hợp quy với họ ít vướng về hồ sơ hơn, nhưng có hai điểm cần lưu ý. Thứ nhất, sản phẩm được phân cấp theo cường độ nén và khối lượng thể tích; công bố cấp nào thì mọi lô phải đạt cấp đó, không được ghi một cấp cao hơn cho dễ bán. Thứ hai, các phụ kiện đi kèm như vữa xây chuyên dụng, keo dán là sản phẩm khác, cần xác định nghĩa vụ riêng.
Tấm tường lắp ghép, tấm panel bê tông nhẹ là nhóm có nhiều sản phẩm mới, tên gọi thương mại đa dạng. Trước khi đưa ra thị trường một loại tấm mới, hãy tra xem nó có tương ứng với sản phẩm nào trong danh mục quy chuẩn không. Nếu là sản phẩm chưa có tiêu chuẩn quốc gia, nhà sản xuất cần công bố tiêu chuẩn áp dụng và nên hỏi Sở Xây dựng về nghĩa vụ hợp quy bằng văn bản.
Với cả hai nhóm, chủ đầu tư và tư vấn thiết kế thường đòi thêm số liệu về cách âm, cách nhiệt, chống cháy. Những số liệu đó phục vụ thiết kế và phòng cháy, không thay giấy chứng nhận hợp quy, và cũng không nên in lên bao bì như thể là chỉ tiêu đã được chứng nhận nếu chưa thử.
Dấu hợp quy và thông tin trên kiện gạch, phiếu giao hàng
Gạch xây thường bán theo kiện buộc dây hoặc theo xe, không có hộp như gạch ốp lát. Vì vậy dấu hợp quy và các thông tin bắt buộc thường được thể hiện trên thẻ treo kiện, tem dán trên kiện, hoặc trên phiếu giao hàng đi cùng xe. Một số xưởng in ký hiệu lên chính viên gạch khi ép, giúp truy nguồn khi viên đã được xây vào tường.
Thông tin đi kèm nên đủ để người nhận biết đó là sản phẩm nào: tên loại gạch, kích thước, mác cường độ, tên và địa chỉ xưởng, ngày sản xuất hoặc ký hiệu lô, và dấu hợp quy theo mẫu. Cách thể hiện dấu và thông tin cụ thể phải theo hướng dẫn hiện hành và thống nhất với tổ chức chứng nhận; chi tiết nhãn hàng hoá là một chủ đề riêng.
Điều hay bị bỏ qua là phiếu giao hàng cho các xe ghép, nghĩa là một chuyến chở cả gạch đặc lẫn gạch rỗng hoặc hai mác khác nhau. Phiếu phải tách dòng cho từng sản phẩm. Khi công trình lấy mẫu kiểm tra đầu vào, họ sẽ đối chiếu viên gạch với dòng trên phiếu, và một phiếu ghi chung chung sẽ làm cả chuyến bị nghi ngờ.
Khi xưởng bị kiểm tra: chuẩn bị gì trong một buổi
Đoàn kiểm tra chất lượng vật liệu thường không báo trước nhiều ngày. Một bìa hồ sơ để sẵn ở văn phòng xưởng nên có:
- Đăng ký kinh doanh, giấy tờ về đất và môi trường của xưởng theo quy định.
- Giấy chứng nhận hợp quy còn hiệu lực, thông báo tiếp nhận công bố, mẫu dấu hợp quy đang dùng.
- Giấy hợp quy của xi măng và nguồn gốc cốt liệu đầu vào trong thời gian gần nhất.
- Sổ sản xuất theo mẻ, sổ kiểm tra nội bộ, kết quả các đợt giám sát.
- Danh sách khách hàng lớn và phiếu giao hàng có thể hiện dấu hợp quy, để truy được lô khi cần thu hồi.
Nếu đoàn kiểm tra lấy mẫu, đề nghị lập biên bản ghi rõ vị trí lấy, số lượng, ký hiệu lô, và giữ một phần mẫu đối chứng niêm phong nếu quy định cho phép. Khi kết quả bất lợi và có nguy cơ bị xử phạt, đình chỉ, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) để chuẩn bị giải trình.
Câu hỏi thường gặp
Xưởng gạch không nung nhỏ, bán quanh vùng có phải làm hợp quy không?
Có, nếu sản phẩm thuộc danh mục của quy chuẩn và được bán ra thị trường. Quy mô xưởng hay bán kính tiêu thụ không làm thay đổi nghĩa vụ. Phương thức chứng nhận và chi phí có thể khác nhau, hãy hỏi tổ chức chứng nhận về phương án phù hợp quy mô.
Mỗi kích thước gạch block có phải chứng nhận riêng không?
Không nhất thiết. Tổ chức chứng nhận có thể gom các kích thước cùng loại, cùng cấp phối, cùng mác vào một phạm vi, tuỳ cách quy chuẩn và tiêu chuẩn định nghĩa kiểu sản phẩm. Khai rõ danh sách khi đề nghị chứng nhận để giấy bao đúng những gì bạn bán.
Gạch dưỡng hộ chưa đủ ngày có được giao cho khách không?
Không có cấm tuyệt đối việc giao sớm, nhưng gạch chưa đủ tuổi có thể chưa đạt cường độ công bố. Nếu bị lấy mẫu trên thị trường lúc đó, kết quả bất lợi là trách nhiệm của xưởng. Cách an toàn là quy định thời gian dưỡng hộ tối thiểu trước khi xuất.
Dùng tro xỉ nhiệt điện làm cốt liệu gạch có ảnh hưởng thủ tục không?
Dùng tro xỉ làm nguyên liệu là hướng được khuyến khích ở nhiều nơi, nhưng cần nguồn tro xỉ hợp pháp và kiểm soát chất lượng đầu vào. Sản phẩm gạch cuối cùng vẫn phải đạt chỉ tiêu quy chuẩn như mọi loại gạch khác. Ghi rõ thành phần trong hồ sơ cấp phối.
Gạch không có dấu hợp quy thì công trình có được dùng không?
Vật liệu thuộc diện bắt buộc mà không có dấu và giấy chứng nhận thì tư vấn giám sát có cơ sở để không cho nghiệm thu đưa vào sử dụng. Với nhà dân tự xây, rủi ro chủ yếu là chất lượng. Người bán vẫn phải chịu trách nhiệm theo quy định.