Thử thôi nhiễm là phép đo lượng chất đi từ vật liệu bao bì, dụng cụ sang thực phẩm, làm bằng cách ngâm mẫu trong dung dịch mô phỏng thực phẩm ở điều kiện quy định rồi phân tích dung dịch đó. Kết quả nằm trên phiếu kiểm nghiệm, và tờ phiếu này là bằng chứng kỹ thuật duy nhất đứng sau bản tự công bố của bạn.
Phần lớn chi phí và thời gian của việc tự công bố nằm ở khâu này, và phần lớn rủi ro về sau cũng bắt đầu từ đây: gửi sai mẫu, mô tả sai cách dùng, chọn thiếu chỉ tiêu, hoặc nhận phiếu về mà không đọc. Một tờ phiếu "đạt" nhưng không đại diện cho hàng đang bán không bảo vệ được bạn khi hậu kiểm.
Bài này đi theo trình tự làm việc với phòng thử nghiệm: chọn phòng, chuẩn bị mô tả và mẫu, đọc phiếu dòng nào trước, xử lý kết quả sát giới hạn hoặc không đạt. Các con số giới hạn cụ thể thuộc từng quy chuẩn vật liệu nên không nhắc lại ở đây.
Thôi nhiễm khác hàm lượng ở chỗ nào
Có hai câu hỏi khác nhau về một vật liệu. Câu thứ nhất: trong vật liệu có bao nhiêu chì, cadimi, bao nhiêu monome còn sót. Đó là phép đo hàm lượng, làm bằng cách phá mẫu và phân tích toàn bộ. Câu thứ hai: khi dùng thật, bao nhiêu trong số đó đi ra thức ăn. Đó là thôi nhiễm. Một vật liệu có thể chứa một chất nhưng giữ chặt đến mức gần như không thôi ra; ngược lại, một lượng nhỏ nhưng nằm ở bề mặt có thể thôi ra đáng kể.
Các quy chuẩn tiếp xúc thực phẩm dùng cả hai loại phép đo, nhưng thôi nhiễm là phần gần với rủi ro thật hơn. Vì thế điều kiện ngâm (loại dung dịch, nhiệt độ, thời gian, tỷ lệ diện tích trên thể tích) được quy định chặt: đổi điều kiện là đổi kết quả.
Hệ quả thực tế cho người làm hồ sơ là: phiếu kiểm nghiệm chỉ nói về sản phẩm trong điều kiện đã thử. Nếu nhãn ghi dùng được cho đồ sôi mà phòng thử nghiệm chỉ thử ở nhiệt độ thường vì bạn mô tả là hộp đựng đồ khô, thì về mặt kỹ thuật phiếu không chứng minh được điều bạn đang tuyên bố.
Cũng vì thế mà hai phòng thử nghiệm có thể cho hai kết quả khác nhau trên cùng một chiếc hộp mà không phòng nào sai: một bên thử theo mô tả đồ khô ở nhiệt độ thường, một bên thử theo mô tả đồ nóng nhiều dầu. Khi so sánh phiếu, hãy so điều kiện thử trước khi so con số.
Chọn phòng thử nghiệm: hỏi gì trước khi gửi
Phòng có thuộc diện được chấp nhận cho hồ sơ tự công bố không? Quy định hiện hành yêu cầu phòng kiểm nghiệm được chỉ định hoặc phòng đã được công nhận phù hợp tiêu chuẩn năng lực phòng thử nghiệm ISO/IEC 17025. Hỏi phòng giấy tờ chứng minh và phạm vi được công nhận.
Phép thử bạn cần có nằm trong phạm vi công nhận không? Một phòng được công nhận cho phân tích thực phẩm chưa chắc được công nhận cho phép thử thôi nhiễm bao bì. Đề nghị phòng chỉ ra phép thử cụ thể trong danh mục công nhận.
Phòng đối chiếu theo bản quy chuẩn nào? Hỏi thẳng tên và năm của quy chuẩn họ đang dùng cho vật liệu của bạn, và họ sẽ ghi gì ở cột phương pháp thử.
Thời gian trả kết quả và số lượng mẫu cần gửi. Phép thử thôi nhiễm cần nhiều mẫu cho nhiều dung dịch, nên số lượng mẫu thường nhiều hơn người gửi nghĩ. Hỏi trước để không phải gửi bổ sung.
Chi phí được tính thế nào. Chi phí thường cấu thành từ số chỉ tiêu, số dung dịch ngâm, số vật liệu trong sản phẩm và yêu cầu trả kết quả nhanh. Xin báo giá theo danh mục chỉ tiêu cụ thể để so sánh giữa các phòng cho công bằng.
Chuẩn bị mẫu và bản mô tả
Bản mô tả gửi kèm mẫu quyết định phòng thử nghiệm chọn điều kiện thử. Làm theo trình tự sau để phiếu đại diện đúng hàng bạn bán:
- Ghi tên sản phẩm giống hệt tên sẽ dùng trên bản tự công bố và trên nhãn. Tên lệch nhau là lỗi nhỏ nhưng gây phiền khi hậu kiểm.
- Liệt kê từng bộ phận tiếp xúc thực phẩm và vật liệu của nó, kèm màu sắc. Nếu không chắc vật liệu, hỏi nhà sản xuất trước; phòng thử nghiệm có thể phân tích nhận dạng nhưng sẽ tốn thêm thời gian và chi phí.
- Mô tả cách dùng: loại thực phẩm (nước, chua, béo, có cồn, khô), nhiệt độ tối đa, thời gian tiếp xúc điển hình, dùng một lần hay nhiều lần, có dùng lò vi sóng, lò nướng, máy rửa bát không.
- Ghi dung tích, kích thước, diện tích tiếp xúc nếu là màng hay tấm.
- Lấy mẫu từ lô hàng thật, không phải hàng mẫu làm riêng đẹp hơn. Giữ lại một phần mẫu cùng lô để đối chứng.
- Niêm mẫu, ghi mã lô, ngày lấy, người lấy; giữ biên bản giao nhận mẫu với phòng thử nghiệm.
Nếu sản phẩm có nhiều màu, nhiều kích cỡ, hỏi phòng thử nghiệm cách chọn mẫu đại diện và ghi rõ lý do chọn trong hồ sơ. Lý do đó là thứ bạn sẽ phải giải thích khi bị hỏi vì sao một màu không có phiếu riêng.
Đọc phiếu kết quả: kiểm những dòng nào
Khi nhận phiếu, đừng chỉ nhìn chữ "đạt" ở cuối. Đọc lần lượt các phần dưới đây trước khi đưa phiếu vào hồ sơ:
| Phần trên phiếu | Kiểm gì | Nếu sai thì làm gì |
|---|---|---|
| Thông tin khách hàng, tên mẫu | Đúng tên doanh nghiệp đứng công bố, đúng tên sản phẩm | Đề nghị phòng sửa trước khi dùng; không tự sửa |
| Mô tả mẫu, vật liệu | Đúng vật liệu, màu, quy cách đã gửi | Hỏi lại phòng; có thể phải gửi mẫu khác |
| Quy chuẩn hoặc phương pháp | Đúng quy chuẩn của vật liệu, đúng bản đang có hiệu lực | Đề nghị đối chiếu lại hoặc thử bổ sung |
| Danh mục chỉ tiêu | Đủ chỉ tiêu chung và chỉ tiêu riêng của vật liệu; đủ dung dịch phù hợp cách dùng | Thử bổ sung chỉ tiêu còn thiếu |
| Kết quả từng chỉ tiêu | Đơn vị đo, giới hạn phát hiện, so với mức giới hạn | Kết quả sát ngưỡng: xem mục dưới |
| Ngày thử, ngày phát hành, chữ ký | Còn trong thời hạn dùng cho hồ sơ; có người có thẩm quyền ký | Gửi mẫu mới nếu đã quá hạn |
Kết quả ghi "không phát hiện" kèm một con số giới hạn phát hiện nghĩa là lượng chất, nếu có, thấp hơn con số đó. Kiểm tra giới hạn phát hiện phải thấp hơn mức giới hạn của quy chuẩn; nếu không, kết quả "không phát hiện" chưa đủ để kết luận.
Ví dụ giả định: tờ phiếu "đạt" nhưng thiếu một dung dịch
Một công ty bán hộp đựng cơm văn phòng gửi mẫu với mô tả "hộp đựng thực phẩm, dùng ở nhiệt độ thường". Phòng thử nghiệm thử theo mô tả đó, chọn dung dịch nước và dung dịch axit, kết quả đạt. Công ty tự công bố và bán hàng, quảng cáo hộp dùng được cho đồ chiên, đồ xào nóng.
Một năm sau, đoàn kiểm tra lấy mẫu trên thị trường. Vì nhãn ghi dùng cho đồ nóng nhiều dầu mỡ, mẫu được thử thêm trong dung môi mô phỏng chất béo ở nhiệt độ cao hơn, và chỉ tiêu cặn khô vượt giới hạn. Tờ phiếu cũ không giúp được gì, vì nó chưa bao giờ chứng minh điều mà nhãn đang tuyên bố.
Bài học không nằm ở phòng thử nghiệm, mà ở bản mô tả. Mô tả cách dùng phải viết theo cách người mua thật sự dùng sản phẩm, kể cả cách dùng mà bạn quảng cáo trên trang bán hàng. Nếu không muốn thử thêm điều kiện khắc nghiệt, hãy thu hẹp tuyên bố trên nhãn và trang bán hàng cho khớp với điều kiện đã thử.
Kết quả sát giới hạn hoặc không đạt: xử lý thế nào
Kết quả đạt nhưng sát giới hạn là tín hiệu nên coi trọng hơn kết quả đạt thoải mái. Mỗi phép đo có độ không đảm bảo, và lô sau với nguyên liệu biến động một chút có thể vượt ngưỡng. Nếu đây là sản phẩm bán số lượng lớn hoặc dùng cho trẻ nhỏ, cân nhắc cải tiến vật liệu ngay chứ đừng đợi tới khi bị lấy mẫu trên thị trường.
Khi kết quả không đạt, phản xạ đầu tiên của nhiều người là gửi phòng khác. Trước khi làm vậy, hỏi chính phòng đã thử: chỉ tiêu nào vượt, vượt bao nhiêu, mẫu có điều gì bất thường. Thông tin đó giúp tìm nguyên nhân: hạt màu, nhựa tái chế pha thêm, men nung thiếu nhiệt, lớp phủ mỏng. Sửa nguyên nhân rồi thử lại mới là cách bền.
Không được dùng phiếu đạt của một mẫu khác, hay chỉnh sửa phiếu, cho sản phẩm đã có kết quả không đạt. Đó là hành vi gian dối với hậu quả nặng hơn nhiều so với việc lùi kế hoạch bán hàng vài tuần.
Giữ phiếu và mẫu đối chứng sau khi công bố
Phiếu kiểm nghiệm không hết vai trò sau khi nộp hồ sơ. Một số thói quen giúp nó còn giá trị khi cần:
- Lưu bản gốc và bản điện tử, đặt tên theo mã hàng và ngày phát hành.
- Ghi kèm lô nguyên liệu đã dùng cho mẫu thử, để chứng minh lô bán sau dùng cùng nguồn.
- Giữ mẫu đối chứng của lô đã thử trong điều kiện bảo quản phù hợp, trong khoảng thời gian hợp lý.
- Lập lịch kiểm nghiệm lại khi đổi nguyên liệu, nhà cung cấp, nơi sản xuất, hoặc theo chính sách nội bộ định kỳ.
- Khi khách hàng doanh nghiệp xin phiếu, cung cấp bản sao đúng mã hàng, không gửi phiếu của sản phẩm tương tự.
- Khi có bản quy chuẩn mới, rà danh sách phiếu đối chiếu theo bản cũ để biết cái nào cần làm lại.
Chi phí thử nghiệm lại khi thay đổi nhỏ hơn nhiều so với chi phí thu hồi hàng. Coi đó là một phần giá vốn của sản phẩm, không phải khoản phát sinh.
Câu hỏi thường gặp
Thôi nhiễm tổng và thôi nhiễm riêng khác nhau thế nào?
Thôi nhiễm tổng, hay cặn khô, đo tổng lượng chất rời khỏi vật liệu, không phân biệt chất gì. Thôi nhiễm riêng đo một chất cụ thể như chì, bisphenol A hay formaldehyd. Quy chuẩn thường yêu cầu cả hai tuỳ vật liệu.
Phòng thử nghiệm nước ngoài có dùng được cho hồ sơ ở Việt Nam không?
Quy định hiện hành có điều kiện cho phiếu của phòng thử nghiệm nước ngoài, thường liên quan đến việc được công nhận theo ISO/IEC 17025 và hình thức hợp pháp hoá, dịch thuật. Kiểm tra văn bản hiện hành và hỏi cơ quan tiếp nhận trước khi dựa vào phiếu nước ngoài.
Có thể tự thử thôi nhiễm tại xưởng không?
Xưởng có thể làm thử nội bộ để kiểm soát chất lượng giữa các lô, nhưng kết quả nội bộ không thay được phiếu của phòng thử nghiệm đủ điều kiện cho hồ sơ tự công bố. Thử nội bộ hữu ích để phát hiện sớm lô bất thường.
Phiếu kiểm nghiệm có thời hạn không?
Phiếu không có hạn theo nghĩa giấy phép, nhưng quy định yêu cầu phiếu dùng cho hồ sơ tự công bố phải được cấp trong một khoảng thời gian nhất định trước ngày nộp. Kiểm tra quy định hiện hành để biết khoảng thời gian cụ thể.
Gửi một mẫu cho nhiều màu được không?
Chỉ khi các màu dùng cùng vật liệu nền và chất màu không làm thay đổi kết quả, và phòng thử nghiệm đồng ý mẫu đó đại diện. Với men gốm hay hạt màu nhựa khác nhau, nên tách mẫu.
Kết quả không phát hiện có phải là tốt nhất không?
Không phát hiện nghĩa là thấp hơn giới hạn phát hiện của phương pháp. Kết quả này có ý nghĩa khi giới hạn phát hiện thấp hơn mức giới hạn của quy chuẩn. Đọc kèm con số giới hạn phát hiện trên phiếu để chắc chắn.